ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН ЖЕМІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ СОРТТЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Қазақстанда өсетін жеміс дақылдарының сорттық ерекшеліктері
Жеміс өсіру шаруашылығында сорттың маңызы ерекше. В. И. Мичурин өз еңбектерінде: «Әрбір ағаштың жылма-жыл жоғары өнім беру қабілеті — бағалы сорт сапаларының бірі» деп бірнеше рет атап көрсеткен.
Көкөніс шаруашылығында аз өнімді немесе төзімсіз сорттарды қысқа мерзімде жақсы сорттармен алмастыруға болады. Ал бау шаруашылығында сортты таңдауда кеткен қателікті кейін түзету қиын. Сондықтан бау ағаштарын отырғызғанда сорттарды дұрыс іріктеу мәселесіне ерекше назар аудару қажет.
Негізгі бағалау өлшемдері
Жеміс-жидек ағаштарының сорттары өте көп: әдебиеттерде мыңға жуық сортқа сипаттама берілген. Шаруашылық тұрғысынан қолайлы және биологиялық сапасы жоғары бұта сорттарының өзі мыңнан асады.
- Қысқа төзімділігі және климатқа бейімделуі.
- Жеміс беру мерзімі (ерте, орташа, кеш) және тұрақтылығы.
- Өнімділігі және жыл сайынғы қайтарымы.
- Жеміс сапасы: ірілігі, түсі, дәмі, тасымалға жарамдылығы, сақталғыштығы.
Стандартты сорттар және өндірістік сынақ
Жоғарыдағы талаптарға сай сорттар облыстар мен аудандарға ұсынылатын стандартты сорттар тізіміне енгізіледі. Олар өндірістік екпелерде, үй іргесіндегі учаскелерде және питомниктерде өсіріліп, көбейтіледі. Болашағы зор жаңа сорттар өндірістік жағдайда кеңінен сынақтан өткізу үшін көбейтіледі.
Алма мен алмұрттың пісу мерзімі бойынша топтары
Алма мен алмұрт сорттары ерте пісетін, орташа және кеш пісетін болып бөлінеді. Пісу мезгіліне қарай күздік және қыстық сорттар да ажыратылады.
Жаздық сорттар
Отырғызғаннан кейін 3–4 жылда жеміс бере бастайды. Толық жеміс беру кезеңі 15–20 жылда байқалады; 30–35 жылдан кейін ағаштардың кәріленуі күшейеді.
Күздік және қыстық сорттар
Сақталғыштығы жоғары, қысқа төзімділік пен тасымалдауға жарамдылық талаптары күшейеді. Үй шаруашылығында қыстық сорттарға көбірек орын берген дұрыс.
Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының көпжылдық стационарлық зерттеулері мен өндірістік екпелерге жүргізілген экспедициялық тексерулер материалдарының негізінде алма мен алмұрт сорттарының шаруашылық-биологиялық ерекшеліктері төменде жинақталып берілді.
Сорттар тізімі (пісу мерзімі бойынша)
Жаздық сорттар
- Анис бархатный (Анис алый, Анис сафьяновый)
- Белый налив (Алебастровое, Налив белый, Налив сквозной, Налив белое)
- Грушовка московская (тез пісетін, қысқа сабақты сорт)
- Июльское
- Мальт багаевский
- Пеструшка (Қонфетное)
- Раннее колхозное
- Суйслеппер (Белое-розовое, столовое, Суйслеппское, Столовка)
- Яндыковское
- Мельба
- Кальвиль уральский румянный
Күздік сорттар
- Боровинка (Харламовское)
- Мильтон
- Осеннее полосатое (Штрейфлинг)
- Ренет казахстанский
- Славянка
- Ефимовское
- Заря Алатау
- Исилькульское
- Любимец
- Пепинка алтайская
- Пепинка литовская
- Ренет Бурхардта
- Ренет золотой Писгуда
Күздік-қыстық сорттар
- Алма-Атинское зимнее
- Антоновка новая
- Бабушкино
- Бельфлер алмаатинский
- Золотое Грайма
- Грушовка верненская
- Заилийское
- Зимнее банановое (Банан зимний)
- Красный железняк (Красное железное, Красное Айзера, Красный Эйзер)
- Мекинтош
- Пармен зимний золотой
- Пепин шафранный
- Ренет золотой Писгуда
- Ренет орлеанский (Зимний шафран, Красный шафран, Шафран)
- Северный синап
- Ренет Симиренко
- Розмарин белый
- Румянка алма-атинская
- Алтайский голубок
- Анис алый
- Анис полосатый
- Антоновка обыкновенная
- Апорт
- Голден Делишес (Золотое превосходное)
- Горноалтайское
- Грушовка талгарская
- Жаңа-алма
- Қальвиль Қацейко
- Кандиль-китайка
- Милтон
- Ренет Моисеева
- Салтанат
- Скрыжапель
- Уральское наливное
Жеміс дақылдарының аудандастырылуы
Оңтүстік аудандар
(Қызылорда, Шымкент облыстары)
Алма
Розмарин белый, Пармен золотой зимний, Ренет Симиренко, Қандиль синап, Ренет Орлеанский, Золотое Грайма, Налив белый, Бойкен, Ренет Ландсберга, Апорт, Ренет Бурхардта, Пеструшка, Суйслеппер.
Қызылорданың солтүстік аудандары үшін: Титовка, Грушовка московская, Ренет курский золотой, Мичуриндік сорттар — Бельфлер-китайка, Пепин шафранный, Кандиль-китайка.
Алмұрт
Лесная красавица, Любимица Клаппа, Вильямс, Бере Боск, Фердинанд, Жозефина Мехельнская.
Қызылорданың солтүстік аудандары үшін: Лимонка, Бессемянка, Бере зимняя Мичурина.
Алхоры
Шабдалы алхорысы, Ренклод зеленый, Венгерка итальянская және домашняя, Екатерининская, Анна Шпет, Виктория.
Қызылорданың солтүстік аудандары үшін: ерте пісетін қызыл алхоры, Канадская.
Шие және қызыл шие
Любская, Шпанка крупная, Дрогана желтая, Бычье сердце.
Қызылорданың солтүстік аудандары үшін: Владимирская, Растунья.
Оңтүстік-шығыс аудандар
(Жамбыл, Алматы, Талдықорған облыстары)
Алма
Оңтүстікке арналған: Зеленка, Грушовка верненская, Бернское розовое.
Талдықорған облысы үшін: Суйслеппер, Пеструшка, Ренет Бурхардта, Апорт, Белый налив, Титовка, Ренет золотой курский, Антоновка, Мичуриндік сорттар, Заря Алатау, Румянка алма-атинская, Золотое превосходное (Голден Делишес).
Алмұрт
Негізгілері: Лесная красавица, Зеферена грегуар, Талгарская красавица.
Кеңінен сынау ретінде және Талдықорған үшін: Лесная красавица, Бессемянка, Бере зимняя Мичурина.
Алхоры
Оңтүстікке арналған сорттар, сондай-ақ: Ренклод прозрачный, Ренклод Альтана, Венгерка ажанская, Марковтың алхорысы, Тәтті қара алхоры.
Шие және қызыл шие
Любская, Шпанка крупная, Владимирская, Остгейм Гриоты, Дрогана желтая.
Талдықорған облысы үшін: Любская, Шпанка, Владимирская, Растунья, Плодородная Мичурина.
Солтүстік-шығыс және батыс аудандар
(Семей, Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қарағанды, Целиноград, Көкшетау, Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Орал, Гурьев, Жезқазған, Маңғышлақ облыстары)
Алма
Анисик омский, Уралец, Желтый налив, Таежное, Хорошавка, Фермская, Китайка анисовая, Ефремовское, Красноярский гибрид, Крупноплодная Китайка, Китайка золотая ранняя, Каргас.
Батыс облыстарда: Анис, Грушовка московская, Мальт, Боровинка, Титовка, Яндыковское, Скрут, Бельфлер-китайка, Пепин шафранный, Астарханское белое, Пепин литовский, Украинка, Шафран-китайка.
Жатаған түрде: орталық орыстық және мичуриндік барлық сорттар, сондай-ақ Апорт, Пеструшка, Ренет Бурхардта.
Алмұрт
Лукашов сорттары және Уссурийск алмұртының іріктелген түрлері.
Батыс облыстар үшін: Бессемянка, Бергамот волжский, Лимонка, Бере зимняя Мичурина.
Алхоры
Уссурийск және Канада алхорыларының іріктелген түрлері, алхоры-шие будандары, Скороспелка, Венгерская домашняя.
Шие және қызыл шие
Далалық және құмдық шиелердің іріктелген түрлері, Воилочная вишня.
Жатаған түрлері: Краса Севера, Плодородная Мичурина.
Батыс облыста да: Владимирская, Растунья, Любская, Морель розовая, Краса Севера, Плодородная Мичурина.
Жеміс сорттарының қысқаша сипаттамасы
Алма: Апорт
Негізгі сортАпорт (Апорт Александр және қою қызыл Апорт) — Алматы, Талдықорған, Жамбыл және Шымкент облыстарының бірқатар аудандары үшін негізгі сорт. Төсемелі түрде республиканың солтүстік-шығыс облыстарында да өсіріледі.
- Төзімділік
- Қысқа өте төзімді
- Жеміс беруі
- 7–8 жылдан кейін
- Өнімділігі
- Жылына 300–400 кг-ға дейін
- Жеміс салмағы
- 500–600 г-ға дейін
Жемісі қыркүйектің ортасында піседі, қаңтар–ақпан айларына дейін жақсы сақталады. Ағаштарын жел күйдіруінен қорғау қажет. Бұл — республикадағы ең бағалы сорттардың бірі.
Жақсы тозаңдандырғыштары: Грушовка верненская, Зеленка, Ренет, Ландсбергский, Пеструшка.
Алма: Анис
Анис негізінен Батыс Қазақстан және Гурьев облыстарында тараған. Сорт қысқа төзімді, ұзақ жасайды және мол өнім береді.
Орта есеппен әр ағаш 100–120 кг-ға дейін өнім береді. Жемісі тамызда пісіп, қарашаға дейін сақталады.
Тозаңдатқыштары: Украинка, Мальт, Антоновка.
Алма: Антоновка обыкновенная
Антоновка обыкновенная — алманың байырғы сорттарының бірі. Республиканың батыс облыстарында жиі кездеседі. Сорт суыққа төзімді, 6–8 жылдан кейін өнім бере бастайды.
Өнімділігі жоғары: әр ағаштан 1,5–3 центнерге дейін өнім жинауға болады. Жемісі қыркүйектің басында пісіп, қаңтарға дейін сақталады.
Мәтіннің жалғасы берілмегендіктен, Антоновканың жеміс сапасы бойынша сипаттамасы осы жерде тоқтайды.