Еңбекақының экономикалық мәні
Еңбекақы саясатының кәсіпорындағы орны
Еңбекақы жөніндегі саясат кәсіпорын басқаруының құрамдас бөлігі болып табылады және қызметтің тиімділігіне елеулі ықпал етеді. Себебі еңбекақы — жұмыс күшін тиімді пайдаланудағы ең маңызды ынталандыру тетіктерінің бірі. Сондықтан бұл мәселені назардан тыс қалдыруға болмайды.
Негізгі анықтама
Еңбекақы — мемлекет белгілеген нормаларға сәйкес, еңбек нәтижесінің түпкі көрсеткіштеріне, жұмыстың саны мен сапасына қарай жұмысшылар мен қызметкерлерге кәсіпорындар, мекемелер және ұйымдар төлейтін ақшалай төлем.
Қалыпты жағдайда еңбекақы қажетті өнім құнына тең және оның ақшалай көрінісі болып саналады. Басқаша айтқанда, еңбекақы — өнім өндіруге және сатуға кеткен шығындардың, қызметкерлер жалақысына бағытталатын бір бөлігі.
«Еңбекақы» және «ақшалай сыйақы» ұғымдары
Экономикасы дамыған батыс елдерінде бұл ұғымдар көбіне «еңбекақы» және «ақшалай сыйақы» ретінде ажыратылады. Әдетте еңбекақы дене еңбегін, ал ақшалай сыйақы ой еңбегін марапаттауға бағытталады. Әлеуметтік тұрғыдан екеуі бір-біріне жақын болғанымен, айырмашылықтары бар.
Жалақы (еңбекақы)
- Қысқа мерзімге (күн, ай) есептеледі.
- Деңгейі кәсіпорын мен жұмыс беруші арасындағы келісімдермен айқындалады.
Ақшалай сыйақы
- Төлемі әдетте ұзақ мерзім ішінде жүзеге асады.
- Мөлшері көбіне жеке келіссөздер арқылы белгіленеді.
Еңбекақының қызметкер мен жұмыс беруші үшін маңызы
Қызметкер үшін
Еңбекақы — жеке табыстың негізгі және ең маңызды бөлігі. Ол қызметкердің және оның отбасы мүшелерінің әл-ауқатын арттыруға мүмкіндік береді. Осыдан еңбекақының ынталандырушы рөлі туындайды: жоғары сыйақы алу үшін еңбек нәтижесін жақсартуға ұмтылу.
Жұмыс беруші үшін
Еңбекақы — өндіріс шығындарының бір бөлігі. Жұмыс беруші, әсіресе, өнім бірлігіне шаққандағы шығындарды барынша азайтуға тырысады. Сондықтан еңбекақы жүйесі тиімділік пен өнімділікке сүйеніп құрылуы қажет.
Еңбекақының негізгі функциялары
- Ұдайы өндірістік: өмір сүруге қажет табысты қамтамасыз етеді.
- Уәждемелік: еңбек сапасы мен нәтижесін жақсартуға ынталандырады.
Нарық жағдайындағы өзекті мәселелер
Қазіргі нарықтық экономикада еңбекке ақы төлеу күрделі құбылысқа айналды. Бірқатар факторлар еңбекақының әлеуметтік және ынталандырушы рөлін әлсіретуі мүмкін, сондықтан себептерді анықтап, шешу жолдарын қарастыру маңызды.
Нақты жалақының төмендеуі
Орташа жалақы мен күнкөріс шегінің арақатынасы нашарлап, жұмыс күшінің табиғи құны жеткілікті деңгейде бағаланбауы мүмкін.
Топтар арасындағы алшақтық
Түрлі әлеуметтік топтар арасында табыс айырмашылығының (дифференциацияның) күшеюі байқалады.
Ынталандырудың әлсіреуі
Еңбекақы кей жағдайда қозғаушы күш болудан қалып, ынталандыру саясатын іске асыруға кедергі келтіреді.
Қорытынды ой
Кәсіпорындар мен жұмыскерлер үшін жалақыны тұрақты әрі уақытында төлеу өзекті мәселеге айналуы мүмкін. Сондықтан еңбекақы төлеуді жетілдіру — қазіргі кезеңдегі маңызды міндет.
Еңбекақы төлеуді ұйымдастыру
Еңбекақы төлеуді ұйымдастыру — кәсіпорындағы еңбекақының түрлері мен жүйелерін айқындау, сондай-ақ қызметкерлер мен мамандардың жеке жетістіктері үшін қосымша төлемдерді белгілеу және бөлу.
Жалақы қызметкерлер табысының негізгі бөлігін құрайтындықтан, ол еңбекке ақы төлеудің ғана емес, материалдық ынталандырудың да маңызды формасы болып есептеледі. Сол себепті жалақыны дұрыс ұйымдастыру еңбек өнімділігінің өсу қарқынына тікелей әсер етеді.
Табыстар мен жалақы саласындағы саясаттың түрлері
- Салықтар көмегімен құнсыздануды бақылау.
- Табыстарды мемлекеттік ережелер негізінде реттеу.
- Үшжақты қатынастар саясаты (мемлекет – жұмыс беруші – қызметкер).
Еңбекақы төлеудің нысандары
- Ақшалай нысан: қызметкерге өз қажеттіліктерін ең тиімді қанағаттандыруға мүмкіндік береді және ең кең тараған түрі.
- Заттай нысан: қазіргі кезде сирек қолданылады; көбіне ақша айналымы бұзылғанда, экономикалық тұрақсыздық, гиперинфляция немесе құлдырау кезеңдерінде кең таралуы мүмкін.
Әлеуметтік әріптестік
Еңбекақыны ұйымдастыру тетігі еңбек нарығындағы екі қозғаушы күштің — жұмыс беруші мен қызметкердің — мүдделерін жақындастыруға мүмкіндік береді. Нәтижесінде тараптар арасында келісімдер жасалып, әлеуметтік әріптестік қатынастары дамиды.
Кәсіпорын қызметкерлерге еңбекақыны мемлекеттің бекіткен ең төменгі деңгейінен жоғары төлеуге міндетті.
Негізгі және қосымша еңбекақы
Еңбекақы төлеу екі ірі түрге бөлінеді: негізгі және қосымша. Бұл бөлініс кәсіпорындағы төлемдердің құрылымын анық әрі әділ етуге көмектеседі.
Негізгі еңбекақыға кіретін төлемдер
- Мерзімдік, үдемелі және кесімді ақы жүйелері бойынша орындалған жұмыстың саны мен сапасына, сондай-ақ пайдаланылған уақытқа төлем.
- Қалыпты жағдайдан ауытқумен байланысты төлемдер: мерзімнен тыс жұмыс, түнгі уақыт, мереке күндері және басқа да ерекше режимдер.
- Қызметкердің кінәсінсіз тоқтап қалулар үшін төлем.
- Сыйлықтар, сыйлықақылы үстемелер және басқа да көтермелеулер.
Қосымша еңбекақыға кіретін төлемдер
Ұжымдық келісімшарттарда және еңбек туралы заңнамада қарастырылған, жұмыс істелмеген уақыт үшін төлемдер:
- Демалыс уақытына ақы төлеу.
- Мемлекеттік және қоғамдық міндеттерді орындаған уақыт үшін төлем.
- Кішкентай балалары бар аналардың жұмыс барысындағы үзілістеріне ақы төлеу.
- Жасөспірімдерге белгіленген жеңілдік сағаттарға ақы төлеу.
Тарифтік жүйе және лауазымдық жалақы
Өнеркәсіп кәсіпорындарында тарифтік жүйені қолдану әдетте жұмыстың негізгі түрлерінің толық сипаттамасын қамтитын тарифтік-біліктілік анықтамаларына сүйенеді. Анықтамалар мен оларды қолдану тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітеді.
Тарифтік мөлшерлеме
Тарифтік мөлшерлеме — жұмыс уақытының бірлігі (сағат, күн, ай) үшін белгілі бір күрделілік деңгейіндегі еңбек нормасын орындаған қызметкерге белгіленетін еңбекақы мөлшері.
Тарифтік тор
Тарифтік тор — разрядтар мен оларға сәйкес тарифтік коэффициенттердің арақатынасы. Разряд саны мен коэффициенттер арасындағы айырмашылық саланың ерекшеліктері мен еңбек бөлінісінің деңгейіне байланысты өзгереді.
Көптеген салаларда жұмысшы біліктілігіне тәуелді алты разрядты тарифтік торды қолдану ұсынылады.
Лауазымдық жалақы
Мамандарға, қызметшілерге және басшыларға еңбекақы төлеуде лауазымдық жалақы жүйесі пайдаланылады. Лауазымдық жалақы — атқаратын қызметіне сәйкес бекітілген еңбекақының абсолюттік мөлшері.
Еңбекақы деңгейіне әсер ететін факторлар
Ішкі факторлар
- Кәсіпорынның шаруашылық қызметінің нәтижелері және тиімділік деңгейі.
- Кадр саясаты және персоналды ұстап қалу стратегиясы.
Сыртқы факторлар
- Аймақта ұқсас мамандықтағы кадрлар арасындағы жұмыссыздық деңгейі.
- Мемлекет, кәсіподақ және бәсекелестер ықпалы.
- Қоғаммен байланысты кәсіпорындардың жалпы хал-ахуалы.
Үйлесімді үлестірудің мақсаты
Кәсіпорында еңбекақы жүйесін дұрыс ұйымдастыру қызметкерлерді түпкі нәтижеге ынталандырып, еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілікті арттыруға және тиімділікті көтеруге жағдай жасайды. Еңбекақыны үйлесімді үлестірудің негізгі мақсаты — кәсіпорынның жалпы нәтижесінде әр қызметкердің еңбек үлесі мен оның алатын сыйақысының сәйкестігін қамтамасыз ету, яғни еңбек өлшемі мен тұтыну өлшемі арасындағы тепе-теңдікті орнату.