Адвокатура және оның міндеттері
Адвокатураның кеңестік кезеңдегі қайта құрылуы
Кеңестік саяси жүйе орныққаннан кейін адвокатура елеулі өзгерістерге ұшырады. 1864 жылғы реформа бойынша қалыптасқан присяжнойлық және жеке адвокатура жаңа социалистік мемлекетті құру қағидаттарына қайшы деп танылып, Кеңес өкіметінің алғашқы декреттерімен таратылды.
Адвокатура біртіндеп кеңестік сот төрелігінде қосымша қызмет атқаратын институтқа айналды. Қорғауды ұйымдастыру тәсілі мен сотқа қатысушылардың рөлі туралы көзқарас бірнеше рет өзгерді: бір нысан жоққа шығарылып, екіншісі енгізілді. Нәтижесінде заңнама тоталитарлық режим талаптарына бейімделген, қорғаушылар қызметінің ұжымдық моделін орнықтыру бағытына бет алды.
Маңызды акцент
Қорғау институты тұрақты әрі дербес кәсіби құрылым ретінде бірден қалыптасқан жоқ: ол бірнеше рет қайта форматталып, мемлекеттік бақылау мен идеологиялық талаптарға тәуелді болды.
Даму логикасы: тәжірибе жинақтау және жаңа нысандар
Соған қарамастан, азаматтық істер, қылмыстық істер және өкілдік бойынша қорғаудың жаңа ұйымдық тетіктерін ұзақ уақыт іздестіру нәтижесінде адвокатура дамуын жалғастырды. Практикалық және теориялық тәжірибе жинақталды, адвокаттық қызметтің жаңа нысандары пайда болды, құқықтық-нормативтік база біртіндеп нығайды.
КСРО ыдырап, тәуелсіз мемлекеттер құрылғаннан кейін кеңестік кезеңде жиналған оң тәжірибе ұлттық адвокатуралардың қызметіне белгілі бір деңгейде негіз болды.
Революцияға дейінгі және кеңестік адвокатура: ұқсастықтар
Кеңестік дәуірдегі адвокатураның ұйымдық сипаты мен мемлекет тарапынан көзқарасына қатысты революцияға дейінгі адвокатурамен ортақ тұстары да болды. Екі жүйе де жергілікті деңгейде ұйымдастырылып, орталық аппарат пен айқын идеялық тұғырнамасы болмағандықтан, биліктің саясатына тәуелді болып отырды.
«Екі адвокатура да жергілікті деңгейде ұйымдастырылды; орталық аппарат пен идеялық тұғырнама болмағандықтан, олар патшалықтың немесе Кеңес өкіметі саясатының жетегінде кетіп отырды. Екі адвокатура да өз әрекеттері үшін Әділет министрлігінің қатаң қадағалауына, судьялардың немқұрайлы қатынасына және сотқа дейінгі сатыдағы рөлінің төмендеуіне мойынсынуға мәжбүр болды. Екеуі де құқықтары мен міндеттерін айқындауда мемлекетке тәуелді еді».
1917–1920: алғашқы декреттер және «құқықтық арашашылар» тәжірибесі
1917 жылғы №1 декрет: кәсіби адвокатураны тарату
РСФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің 1917 жылғы 24 қарашадағы №1 «Сот туралы» декретімен присяжной және жеке адвокатура институты таратылды. Алдын ала тергеу сатысында айыптаушы мен қорғаушы рөлін «азаматтық құқықтарды пайдаланатын, кінәраттары жоқ» кез келген азамат атқара алады деп белгіленді. Алайда азаматтардың құқықтарын қорғауға арналған арнайы кәсіби орган бұл декретпен құрылмады.
1918 жылғы №2 декрет: қоғамдық айыптау және қоғамдық қорғау
1918 жылғы 7 наурыздағы №2 декрет (ВЦИК) жұмысшы, солдат, шаруа және казак депутаттары Кеңестері жанынан қоғамдық айыптаушы және қоғамдық қорғаушы ретінде қатысуға ниет білдірген тұлғалардың алқасын құруды көздеді. Бұл алқаға Кеңестер сайлайтын және кері шақыратын тұлғалар кірді. Сотта ақы төленетін сөз сөйлеу құқығы негізінен осы тұлғаларға берілді.
Сот әрбір іс үшін алқадан қоғамдық айыптаушыны шақыра алатын. Егер айыпталушы қорғаушы шақыру құқығын пайдаланбаса, сот оның өтініші бойынша алқадан қорғаушы тағайындайтын. Сонымен қатар, сот жарыссөзіне сот отырысына қатысушылар қатарынан қосымша бір айыптаушы және бір қорғаушы қатыса алатын.
Құрылымның өзгеруі: рөлдердің ажыратылуы және шектеулер
Кеңестік сот ісінің орнығуы «құқықтық арашашылар» қызметін өзгертті. Уақыт өте айыптау мен қорғау міндеттері анығырақ ажыратылды, алқа мүшелерінің еңбекақысы мәселелері реттеле бастады. Қорғауға жіберілетін тұлғалар шеңбері тарылып, кейін бұл міндет заңда көрсетілген тұлғалармен шектелді.
1918 жылғы 30 қараша: халық соты туралы ереже
1918 жылғы 30 қарашадағы «Халық соты туралы ереже» сотқа істің барлық мән-жайын барынша толық қамтуға жәрдемдесу мақсатында уездік (қаланы қоса алғанда) және губерниялық атқару комитеттері жанынан қорғаушылардың, айыптаушылардың және азаматтық процестегі тараптар өкілдерінің алқасын құруды міндеттеді.
Алқа мүшелері 1918 жылғы 10 шілдедегі РСФСР Конституциясының 64-бабы талаптарына сай келетін тұлғалар қатарынан сайланды. Олар лауазымды тұлғаларға ортақ негізде жалақы алып, қаражат Әділет халық комиссариатының сметасы бойынша төленді.
Қылмыстық іс бойынша айыптаушы өтініш білдірсе, қорғаушыны процеске (халық заседателімен қатар) қатыстыру міндетті болатын; өзге істерде қорғаушыны жіберу мәселесін сот шешті.
1920 жыл: қорғаушылар алқасын тарату және тізімдік жүйе
Қорғаушылар алқасының ұйымдастырылуын жақсарту шараларына қарамастан, оның қызметі жаңа мемлекеттің талаптарына толық жауап бере алмады. Сондықтан 1920 жылғы 21 қазандағы «Халық соты туралы ереже» қорғаушылар алқасын таратып, сот қорғауының жаңа нысанын белгіледі.
Қорғаушы ретінде сот органдары осы міндетті атқаруға қабілетті азаматтарды тартты. Аудандық, қалалық және уездік атқару комитеттері Әділет халық комиссариатының нұсқаулықтарына сай арнайы тізімдер жасады. 1920 жылғы 23 қарашадағы «Сотта айыптау мен қорғауды ұйымдастыру туралы нұсқаулық» осы тізімге енгізу тәртібін нақтылады.
Қорғаушы міндетін атқаруға тартылған тұлғаларды олардың жұмыс орны қажет мерзімге босатуға тиіс болды; сот отырысына қатысқан уақыт үшін жалақысы сақталды немесе олар мемлекеттік қаражаттан сол жер үшін белгіленген ең төмен жалақы мөлшеріне сәйкес тәуліктік ақы алды. Қорғаушылар жетіспеген жағдайда әділет бөлімдері жанындағы консультанттар тартылды. Бұл жүйе 1922–1924 жылдардағы сот-құқық реформасына дейін сақталды.
1922 жыл: «Адвокатура туралы ереже» және кәсіби ұйымның қалыптасуы
Құқықтық мәртебе және мақсат
1922 жылғы 26 мамырда ВЦИК қаулысымен бекітілген «Адвокатура туралы ереже» адвокаттық қызметті тікелей реттеген алғашқы нормативтік құқықтық актілердің бірі болды. Ереже адвокатураны еңбекшілерге азаматтық дауларды шешу кезінде заң көмегін көрсету және қылмыстық сотта қорғауды қамтамасыз ету үшін құрылған, өзін-өзі басқаратын ұйым ретінде айқындады.
Ұйымдық құрылым
- Әділеттің губерниялық бөлімдері жанынан қылмыстық және азаматтық істер бойынша қорғаушылар алқасы құрылды.
- Алғашқы құрамды губерниялық атқару комитеттері (әділет бөлімдерінің ұсынысымен) бекітті.
- Кейін мүшелікке қабылдауды алқа төралқасы жүргізіп, қабылдау туралы атқару комитетінің төралқасына хабарлап отырды.
Мүшелерге қойылған шектеулер
Қорғаушылар алқасының мүшелері мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындарда қызмет атқара алмайтын. Ерекше жағдай ретінде:
- сайлау арқылы мемлекеттік лауазымға тағайындалған тұлғаларға;
- заң ғылымының профессорлары мен оқытушыларына рұқсат етілді.
Төралқаның өкілеттіктері
Қорғаушылардың міндеттерін орындауын қадағалау; тәртіптік жаза қолдану (шағымдану құқығын сақтай отырып).
Алқа қорына түскен қаражатқа иелік ету; төралқаны ұстау және заң консультацияларын ұйымдастыру шығындарын жабу.
Тегін және кесімді баға бойынша заң көмегін тағайындау.
Губерниялық әділет бөлімшесінің тапсырмасы бойынша халыққа көмек көрсету үшін консультациялар ұйымдастыру.
Қорғаушы еңбегін төлеу қағидалары
- Тұрмысы нашар деп танылған тұлғалар (халық сотының ерекше қаулысымен) қорғаушыға кез келген сыйақы төлеуден босатылды.
- Мемлекеттік және жеке кәсіпорын жұмысшылары, сондай-ақ кеңестік мекемелердің қызметшілері белгіленген кесімді баға бойынша төлеуге құқылы болды.
- Қалған жағдайларда сыйақы мөлшері тараптардың қорғаушымен келісімі арқылы анықталды.
Алқа қоры қалай қалыптасты?
Қорғаушылар өз сыйақысынан Әділет халық комиссариаты белгілеген пайыздық аударымды алқа қорына енгізіп отырды. Бұл қаражат төралқаны ұстауға және заң консультацияларын ұйымдастыруға жұмсалды.
Қорғауға кімдер жіберілді?
Қорғауға қорғаушылар алқасының мүшелерінен бөлек, айыпталушының немесе жәбірленушінің жақын туыстары, сондай-ақ мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындардың уәкілетті өкілдері жіберіле алды. Оларға тең дәрежеде ВЦСПС, тұтынушылар қоғамдарының орталық одағы және басқа да кәсіптік әрі қоғамдық ұйымдардың өкілетті өкілдері танылды. Өзге тұлғалар істі қарайтын соттың ерекше рұқсатымен ғана қатыстырылды.
Қорытынды
Кеңестік кезеңдегі адвокатура тарихы — кәсіби қорғау институтының бірден емес, күрделі саяси-құқықтық қайта құрулар арқылы қалыптасқанын көрсететін мысал. Ерте кезеңде кәсіби адвокатура таратылып, қоғамдық қорғау мен тізімдік жүйе сияқты уақытша нысандар сыналды. Ал 1922 жылғы Ереже адвокатураны өзін-өзі басқаратын ұйым ретінде қайта рәсімдеп, құрылымын, өкілеттіктерін және төлем тәртібін айқындады.