ҚАСЫМҰЛЫ КЕНЕСАРЫ ХАН
Қасымұлы Кенесары хан (1802–1847) — Қазақ хандығының соңғы ханы, ұлт-азаттық көтерілістің көрнекті басшысы. Тегі төре әулетінен тарайды: бабасы — қазақтың әйгілі ханы Абылай, ал арғы аталары Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан өрбиді.
Шыққан тегі мен әулеттік сабақтастық
Абылай ханның қалмақтың Хочу мерген ноянның қызы Топыштан туған ұлы — Қасым сұлтан. Кенесары — осы Қасым сұлтанның баласы.
Бұл әулеттік негіз Кенесарының хандық билікті қалпына келтіру талабын тарихи легитимділікпен күшейтті.
Көтерілістің себептері
1822 жылы Ресей өкіметі Кіші жүз бен Орта жүздегі хандық билікті жойып, оның орнына аға сұлтандар мен сұлтан-әкімдер жүйесін енгізді. Осылайша патша әкімшілігі қазақ қоғамының ішкі ісіне тікелей араласып, өз үстемдігін күшейте бастады.
Жер мәселесі
Патша әкімшілігі қазақ жерін тартып алып, әскери бекіністер сала бастады. Көшпелі жұрт ата қонысынан айырылып, мал жаятын жаңа өріс іздеуге мәжбүр болды.
Салық ауыртпалығы
Алым-салықтың күшеюі халықты титықтатып, әлеуметтік қысымды арттырды. Бұл жағдай наразылықты өршітіп, көтеріліске кең қолдау туғызды.
Негізгі ұстаным
Кенесарының басты талабы — хандық басқару жүйесін қалпына келтіру және қазақ жерінің тұтастығын қорғау болды. Ол бұл ойды Ресейдің жергілікті әкімшілігіне де, патшаның өзіне де жеткізді. Алайда талаптар қабылданбаған соң, мақсатын қарулы күрес арқылы жүзеге асыруға кірісті.
Хан сайлануы және әскери ұйымдастыру
Халықтық қолдаудың күшеюімен Кенесары 1841 жылы Қазақ хандығының ханы болып сайланды. Патша өкіметі кесіп алған жерлерді заңды иесіне қайтару жолындағы күресте ол әскери құрылымды нығайтып, Орта Азия хандықтарының тәжірибесіне сүйенді.
Әскер құрылымы мен тәртібі
- Әскерді жүздік және мыңдық бөлімдерге бөлді.
- Жүзбасылар мен мыңбасыларды тағайындап, басқаруды жүйеледі.
- Әскер тәртібін бұзғандарға қатаң жаза қолданылды.
Сыртқы саясат және стратегиялық байланыстар
Кенесарының сыртқы саясатының түпкі мақсаты — тәуелсіз Қазақ хандығын құру. Осы мақсатқа жету үшін ол Орта Азия хандықтарынан тірек іздеп, өңірлік ықпалдастықты күшейтуге ұмтылды.
Дипломатия
Хиуа ханы мен Бұқар әміріне елшілер жіберіп, саяси байланыс орнатты.
Сауда
Орта Азия мемлекеттерімен сауда көлемін ұлғайтып, өзара қатынасты жандандыруға күш салды.
Қару-жарақ
Сауда арналары арқылы қажетті қару-жарақ пен оқ-дәріні тұрақты түрде алуға тырысты.
Осы шаралардың барлығы Кенесарының күресін тек ішкі қарсыласу деңгейінде емес, мемлекеттілікке бағытталған кең ауқымды саяси жоба ретінде танытады.