Еңбекақыны ұйымдастыру

Еңбекақыны ұйымдастырудың негізгі қағидаттары

Еңбекақыны тиімді ұйымдастыру кәсіпорынның тұрақты дамуына, қызметкерлердің ынталануына және еңбек өнімділігінің артуына тікелей әсер етеді. Негізгі қағидаттар төмендегідей:

Төлемнің еңбек саны мен сапасына сәйкестігі: атқарылған жұмыс көлемі мен нәтижесінің сапасына қарай әділ төлемді қамтамасыз ету.
Саралау (дифференциация): еңбекақыны кәсіпорынның салалық немесе аймақтық ерекшелігіне, еңбек жағдайына және қызметкер біліктілігіне қарай ажырату.
Нақты еңбекақыны жүйелі көтермелеу: номиналды жалақыны инфляция деңгейіне сәйкес уақытылы арттыру.
Өнімділік басымдығы: еңбек өнімділігінің өсу қарқыны орташа еңбекақы өсімінен жоғары болуы керек.

Кәсіпорында еңбекақыны ұйымдастырудың негізгі элементтері

Еңбекақы қорын қалыптастыру

Еңбекақы қоры — жалақыны және әлеуметтік сипаттағы төлемдерді қамтамасыз етуге арналған қаржы көздерінің жоспарлы түрде айқындалуы.

Еңбекті нормалау

Нормалау еңбек сапасын бағалауға, сондай-ақ қызметкерлердің кәсіпорын нәтижесіне қосқан үлесін дәл есепке алуға мүмкіндік береді.

Тарифтік жүйені сақтау

Тарифтік жүйе — нақты еңбек түрлерін өлшеудің құралы. Ол әртүрлі жұмыстың күрделілігі мен орындалу жағдайларын бақылаудың және салыстырудың негізін құрайды.

Еңбекақы жүйесін және негізгі нысандарын анықтау

Кәсіпорын еңбекақы төлеудің қолданылатын жүйесін, есептеу тәртібін және ынталандыру тетіктерін айқындап, оларды ішкі құжаттармен бекітеді.

Тарифтік жүйе: құрылымы және негізгі бөліктері

Тарифтік жүйе еңбек түрлерін күрделілігіне қарай салыстыруға және әділ төлем белгілеуге мүмкіндік береді. Оның негізгі элементтері:

Тарифтік кесте: кәсіпорынның салалық тиістілігі мен жұмыс разрядына сәйкес еңбекақыдағы саралауды белгілейді.
Тарифтік ставка: бірінші разряд еңбегіне төленетін мөлшердің абсолютті шамасын уақыт өлшемімен (күн, сағат) анықтайды.
Тарифтік-біліктілік анықтамалығы: жұмыс түрлерін күрделілігіне қарай тиісті топтарға жіктейді.
Аудандық коэффициенттер: табиғи-климаттық ерекшеліктерге байланысты өмір сүру құны айырмасын өтейді.
Үстемеақылар: қоса атқарылатын міндеттерге, қызмет көрсету аясын кеңейтуге, кезектен тыс жұмысқа, мереке және демалыс күндеріндегі жұмысқа, зиянды жағдайларға, сондай-ақ екінші және үшінші ауысымға тарифтік ставка бойынша қосымша төлемдер.

Еңбекті тарифтеу және разряд беру қызметкердің біліктілігіне, атқаратын жұмысына қойылатын талаптарға және тарифтік-біліктілік өлшемдеріне сәйкес жүзеге асырылады.

Еңбекақыны жоспарлау және реттеу

Нарық жағдайында еңбек — тауар, ал еңбекақы төлемі жұмсалған шығынға емес, еңбектің нәтижесіне бағдарланады. Тауарды өткізуден түскен түсім еңбек саны мен сапасын бағалауда, сондай-ақ өндірушінің жеке табысының негізгі көзі ретінде шешуші рөл атқарады.

Қазақстанда еңбекақы жүйесін реформалау мемлекеттің кепілдендірілген ең төменгі күнкөріс деңгейін қамтамасыз етуге және еңбекақының жоғарғы шегіне байланысты шектеулерді кезең-кезеңімен алып тастауға бағытталды.

Келісімдер арқылы реттеу

Еңбек қатынастарын реттеудің негізгі нормасы ретінде жұмыс берушілер мен кәсіподақтар арасындағы тарифтік келісімдер және ұжымдық келісімшарттар негізінде еңбекақы төлеу тәртібін айқындайтын келісімдер қарастырылуы тиіс.

Ең төменгі еңбекақы

Реформа барысында ең төменгі еңбекақы мемлекеттік әлеуметтік норматив ретінде бекітілді. Ол ең төменгі тұтыну бюджетіне сүйеніп белгіленеді және әлеуметтік факторларға байланысты сараланады.

Экономикалық мәні

Ең төменгі еңбекақының экономикалық мәні — өнімді еңбекте жұмыс күшін ұдайы өндіруге қажетті қызметкердің қабілеттілігін қолдау.

Бірыңғай тарифтік тор (БТТ): реформаның өзегі

1992 жылдан бастап экономиканың барлық салаларына бірыңғай тарифтік торды енгізу мәселесі көтерілді. Дегенмен еңбекақыны ұйымдастырудағы бірқатар кемшіліктердің туындауына заңнамалық және нормативтік базаның жеткіліксіздігі әсер етті.

Соған қарамастан, қызметкерлер табысын кепілдендірілген деңгейде қорғауға бағытталған бірыңғай тарифтік тор еңбекақы төлеу реформасының негізі ретінде қарастырылды. Оның базалық бөлігі — халық шаруашылығы салаларындағы әрбір қызметкер үшін кепілдендірілетін ең төменгі еңбекақы.

Еңбекақының құрылымы: базалық және ынталандыру бөлігі

1) Базалық бөлік: әр қызметкерге кепілдендірілген минималдық еңбекақы.

2) Екінші бөлік: бонустар, өтемақылар және басқа да төлемдер; олар разрядқа, біліктілік тобына, атақ пен дәрежеге, еңбек өтіліне, қабілетіне және ұйымның қаржылық мүмкіндігіне байланысты айқындалады.

1993 жылдан кейінгі қолданылуы

1993 жылғы 1 қаңтардан бастап бірыңғай тарифтік тор халық шаруашылығындағы қызметкерлердің барлық санаттарына енгізілді. Тор бірінші разрядтағы жұмысшылардан бастап басшыларға дейінгі лауазымдар бойынша тарифтік коэффициенттер жүйесін қамтыды.