Қазақстандағы еңбек нарығының ерекшеліктері.
Жоспар
- I. Кіріспе
-
II.
Негізгі бөлім
- Қазақстандағы еңбек нарығы
- Еңбек нарығындағы көрсеткіштердің өзгеруі
- Еңбек ресурстарын тиімді пайдалану
- III. Қорытынды
Кіріспе
Қазақстандағы еңбек нарығы ұлттық нарықтық экономиканың маңызды бөлігі ретінде қалыптасқан. Ол өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы қатынастардың өзара байланысын, осы байланыстардың тепе-теңдік пен қайтарымдылық қағидаттарына сүйенуін, сондай-ақ бәсекелестіктің болуын айқындайды.
Нарықтық шаруашылықтың басты артықшылықтарының бірі — өзін-өзі реттеу механизмі. Қазіргі нарық құрылымы сан алуан: капитал, валюта, бағалы қағаздар, еңбек, ғылыми-техникалық өнімдер, ақпарат және басқа да нарық түрлері бар. Солардың ішіндегі негізгілерінің бірі — еңбек нарығы және оның Қазақстандағы қазіргі жағдайы мен ерекшеліктері.
Негізгі тұжырым
Еңбек нарығының басты субъектісі — жұмыс күші. Оның жай-күйі жұмыспен қамтылу, жұмыссыздық және экономикалық белсенділік сияқты көрсеткіштер арқылы бағаланады.
Негізгі бөлім
А) Қазақстандағы еңбек нарығы
Халықтың экономикалық белсенділігі еңбек нарығының ауқымын сипаттайды: оған жұмыспен қамтылғандар да, жұмыссыздар да кіреді. Ал жұмыссыздарға белгіленген жастағы, бір мезгілде үш шартқа сай келетін адамдар жатады: табысты жұмысының болмауы, жұмыс іздеумен белсенді айналысуы, және жақын кезеңде жұмысқа кірісуге дайын болуы.
| Көрсеткіш | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Экономикалық тұрғыдан белсенді халық, мың адам | 7479,1 | 7399,7 | 7657,3 | 7840,6 | 7901,7 | 7963,4 |
| Экономикалық белсенділік, % | 70,2 | 70,1 | 70,0 | 69,9 | 69,4 | 69,6 |
| Жұмыспен қамтылған халық, мың адам | 6698,8 | 6708,9 | 6985,2 | 7181,8 | 7261,0 | 7341,7 |
| Жұмыспен қамтылу деңгейі, % | 89,6 | 90,7 | 91,2 | 91,6 | 91,9 | 92,3 |
| Жалдамалы қызметкерлер, мың адам | 3863,3 | 4030,2 | 4229,6 | 4469,9 | 4640,5 | 4811,1 |
| Жұмыспен қамтылғандар ішіндегі үлесі, % (жалдамалы) | 57,7 | 60,1 | 60,6 | 62,2 | 63,9 | 64,1 |
| Өздігінше жұмыспен айналысатындар, мың адам | 2835,5 | 2678,7 | 2755,6 | 2711,9 | 3620,4 | 2611,3 |
| Жұмыспен қамтылғандар ішіндегі үлесі, % (өздігінше) | 42,3 | 39,9 | 39,4 | 37,8 | 36,1 | 35,6 |
| Жұмыссыз халық, мың адам | 780,3 | 690,7 | 672,1 | 658,8 | 640,7 | 622,6 |
| Жұмыссыздық деңгейі, % | 10,4 | 9,3 | 8,8 | 8,4 | 8,1 | 7,9 |
| Экономикалық тұрғыдан енжар халық, мың адам | 3175,8 | 3155,3 | 3278,6 | 3383,4 | 3476,9 | 3570,5 |
| Экономикалық енжарлық деңгейі, % | 29,8 | 29,9 | 30,0 | 30,1 | 30,6 | 30,7 |
Өсу үрдісі
Экономикалық белсенді халық 2001–2006 жылдары жалпы алғанда артты. Өсуге қоғамдық өндірістің қарқын алуы әсер етті.
Жұмыссыздық
Жұмыссыздық деңгейі жыл сайын төмендеді, бірақ ол әлі де жоспарланған межеден жоғары болып қала берді.
Басымдық
Жұмыссыздықты қысқартуда шағын және орта бизнесті дамыту ерекше маңызды.
Шағын және орта бизнесті өндірістік, қаржылық-несиелік, ақпараттық және құқықтық тұрғыдан қолдау кәсіпкерлікті дамытудың аймақтық бағдарламалары арқылы жүзеге асырылды. Мысалы, Қарағанды облысында шағын бизнес көрсеткіштері өсіп, 2006 жылғы қорытынды бойынша осы салада жұмыспен қамтылғандар саны 101,1 мың адамға жетті (2005 жылмен салыстырғанда 6,4%-ға өсті). Өндірілген өнім көлемі 15,9%-ға артып, 78,9 млрд теңгені құрады.
Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына ену стратегиясы аясында шағын және орта бизнесте кластерлік бастамаларды кеңейту, халықаралық сапа стандарттарын енгізу, әкімшілік кедергілерді азайту, инфрақұрылымдық және несиелік қолдауды күшейту, сондай-ақ әлеуметтік жауапты бизнес мәдениетін қалыптастыру міндеттері өзекті болды.
Б) Еңбек нарығындағы көрсеткіштердің өзгеруі
Еңбек ресурстарын тиімді пайдалану шараларының нәтижесінде соңғы жылдары бірқатар көрсеткіштерде оң өзгерістер байқалды: жұмыспен қамту артты, ал жұмыссыздар саны біртіндеп азайды. Бұл үрдіс жаңа жұмыс орындарын ашумен қатар, қайта оқыту және жаңа мамандықтарға даярлау сияқты міндеттердің маңызын күшейтеді.
| Көрсеткіш | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Экономикалық тұрғыдан белсенді халық | 105,2 | 98,9 | 103,5 | 102,4 | 100,7 | 101,1 |
| Жұмыспен қамтылған халық | 108,0 | 100,2 | 104,1 | 102,8 | 101,1 | 102,3 |
| Жалдамалы қызметкерлер | 110,2 | 104,3 | 104,9 | 105,7 | 103,8 | 104,1 |
| Өздігінше жұмыс істейтіндер | 105,2 | 94,2 | 102,9 | 98,4 | 96,6 | 93,8 |
| Жұмыссыз халық | 86,1 | 98,5 | 97,3 | 98,0 | 97,2 | 96,9 |
| Экономикалық тұрғыдан енжар халық | 86,9 | 99,4 | 103,9 | 103,2 | 102,7 | 103,1 |
Жұмыссыздықтың құрылымы (мысал: 2005 жыл)
Қоныстану орны бойынша
- Қалалық жер: 416,7 мың адам, жұмыссыздық деңгейі 9,0%
- Ауылдық жер: 224,0 мың адам, жұмыссыздық деңгейі 7,2%
Жас құрамы бойынша
- 25–54 жас: 69,2%
- 15–24 жас: 27,3%
Білімі бойынша
- Жоғары білім: 122,8 мың адам (18,8%)
- Орта кәсіптік білім: 172,5 мың адам (26,4%)
Жұмыссыздық ұзақтығы бойынша
- 1 жылдан астам: 207,9 мың адам (33,8%)
- 6–12 ай: 106,7 мың адам (17,4%)
- 6 айға дейін: 153,9 мың адам (25,0%)
Нарықтық экономика жағдайында жұмыссыздықтың болуы табиғи құбылыс. Сондықтан негізгі міндет — оның деңгейін барынша төмендету және жұмыссыздықтың себептері мен құрылымын ескере отырып, мақсатты шаралар қабылдау.
2006 жылға қатысты жедел деректер
Экономикалық белсенді халық
7,7 млн
2006 жылғы сәуір
Жұмыспен қамтылғандар
7,1 млн
2006 жылғы сәуір
Жұмыссыздар
621,2 мың
жұмыс іздеген және кірісуге дайын
Жұмыссыздық деңгейі
8,0%
2006 жылғы сәуір
Қала мен ауылдағы жұмыспен қамту
- Қала: 4,1 млн адам (60,1%)
- Ауыл: 3,2 млн адам (67,9%)
Жұмыспен қамтылғандардың құрылымы
- Жалдамалы қызметкерлер: 4,7 млн (64,7%)
- Өз бетінше жұмыспен айналысатындар: 2,6 млн (35,3%)
2006 жылғы сәуірдің соңында тіркелген жұмыссыздар саны 113,4 мың адамды құрады (өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда төмен). Тіркелген жұмыссыздардың жартысынан көбі әйелдер болды (73,3 мың адам), ал 47,3%-ы ауыл тұрғындары (53,6 мың). Экономикалық белсенді халық ішіндегі тіркелген жұмыссыздардың үлесі 1,4% деңгейінде қалыптасты.
В) Еңбек ресурстарын тиімді пайдалану
Еңбек ресурстарын тиімді пайдалану еңбек өнімділігін арттыруды ғана емес, сонымен бірге жұмыс күшін сұранысы жоғары салаларға бағыттауды, кадрларды қайта даярлауды және жұмыс орындарының сапасын жақсартуды қамтиды. Еңбек нарығында оң динамика байқалғанымен, жұмыссыздықты азайту әлі де негізгі міндеттердің бірі болып қала береді.
Қайта даярлау
Жаңа жұмыс орындары ашылған сайын, еңбеккерлерді қайта оқыту және жаңа мамандықтарға оқыту қажеттілігі артады.
Әкімшілік кедергілер
Кәсіпкерлікті кеңейту үшін рәсімдерді жеңілдету және қолдау инфрақұрылымын жетілдіру маңызды.
Сапа стандарттары
Халықаралық стандарттарды енгізу өндірістің бәсекеге қабілеттілігін арттырып, тұрақты жұмыспен қамтуға ықпал етеді.
Жалдамалы жұмыспен қамтуға қатысты ескертпе (2006)
Қарастырылған кезеңде жалдамалы қызметкерлер саны 4,7 млн адамға жетіп, өткен жылмен салыстырғанда 136 мың адамға (3%) артты. Олардың 80,8%-ы мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдарда, 12,3%-ы жеке тұлғаларда, 6,9%-ы шаруа (фермер) қожалықтарында жұмыс істеді. 2006 жылдың бірінші тоқсанында ірі және орта кәсіпорындарда 2,6 млн адам еңбек етті, бұл жалдамалы қызметкерлердің 56%-ын құрады және өткен жылғы сәйкес кезеңнен 120,7 мың адамға (4,8%) көп болды.
Сонымен қатар, 13,3 мың адам қоса атқарушылық негізде, 16,4 мың адам азаматтық-құқықтық шарттар бойынша жұмысқа тартылды. Берілген дерек үзіндісі бастапқы материалда толық аяқталмағандықтан, осы жерде мазмұн сол күйінде жинақталып берілді.
Қорытынды
Қазақстандағы еңбек нарығы нарықтық экономиканың заңдылықтарына сәйкес дамып келеді: өзін-өзі реттеу, бәсеке және тепе-теңдік механизмдері оның негізін құрайды. 2001–2006 жылдар аралығында жұмыспен қамту деңгейі өсті, жұмыссыздық біртіндеп төмендеді.
Дегенмен, жұмыссыздықты тұрақты түрде қысқарту үшін шағын және орта бизнесті қолдау, жаңа жұмыс орындарын құру, қайта оқыту мен кәсіби даярлау жүйесін жетілдіру, сондай-ақ әкімшілік кедергілерді азайту сияқты шаралар кешені үздіксіз жүзеге асырылуы қажет.
Түйін
Еңбек нарығындағы оң өзгерістер экономиканың өсуімен тікелей байланысты, ал нәтижені бекіту үшін басты назар сапалы жұмыспен қамтуға және адами капиталды дамытуға бағытталуы тиіс.