Еңбекақы төлеудің құқықтык мәселелері
Еңбекақы ұғымы және оның ерекшелігі
Еңбекақы — еңбек құқығының институты ретінде жұмыскер мен қызметшінің өз еңбегі үшін міндетті түрде ақы алуға бағытталған субъективті құқығын білдіреді. Ол азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттар бойынша төлемнен және ұжымшар мүшелері өздері белгілейтін еңбекті бағалау тәртібінен ерекшеленеді. Еңбекақы көлемі экономикалық жағдайға және еңбектің түпкі нәтижесіне тәуелді түрде айқындалады.
Еңбекақы төлеу жүйесі: мәні және негізгі түрлері
Еңбекақы төлеу жүйесі — еңбек өлшемі мен оған төленетін ақы көлемі арасындағы өзара байланысты белгілеу тәсілі. Тәжірибеде оның негізгі түрлері: уақыттық, кесімді және сыйлықтық (қосымша ынталандыру).
Уақыттық ақы төлеу
Уақыттық жүйеде еңбекақы жұмыс істеген уақытқа (ай, күн, сағат) сәйкес тарифтік ставка немесе лауазымдық оклад бойынша есептеледі. Бұл нысан, әсіресе, өндірістік режимі қатаң сақталатын және дәлдік талап етілетін жұмыстарда қолданылады.
Түрі: уақыттық-сыйлықтық. Оклад/тарифтік ставкаға қоса, белгіленген сандық және сапалық көрсеткіштер орындалғанда немесе асыра орындалғанда сыйлықақылар төленеді. Бұл жүйе кең таралған және еңбек өнімділігін арттыруға тікелей ықпал етеді.
Кесімді (істегеніне қарай) ақы төлеу
Кесімді жүйеде еңбекақы өнімнің әрбір бірлігі үшін белгіленген кесімді бағалар бойынша есептеледі. Бұл тәсіл қызметкер еңбегінің нәтижесіне тікелей байланысты болғандықтан, көптеген салаларда негізгі жүйелердің бірі болып саналады.
- Тура кесімді: орындалған операция/деталь санына қарай, өндірім нормасына қарамастан, өзгермейтін баға бойынша төленеді.
- Кесімді-сыйлықтық: негізгі кесімді табысқа қоса, жақсы көрсеткіштер үшін сыйлықақы төленеді; мақсат — міндетті орындауды және асыра орындауды ынталандыру.
- Кесімді-прогрессивтік: нормадан асыра орындау деңгейіне қарай әрбір бірлікке баға өседі; әдетте ерекше жағдайларда уақытша қолданылады.
- Аккордтық: жұмыстың толық көлемі үшін алдын ала белгіленген бағалар нормасы бойынша төленеді; сапалы әрі жедел орындауға ынталандырады (мысалы, құрылыста жиі қолданылады).
Бригадалық ақы төлеу және сыйлықтық ынталандыру
Бригадалық нысанның артықшылықтары
Еңбекті ұйымдастырудың бригадалық нысаны еңбек өнімділігін арттыруға, жұмыс уақыты шығынын азайтуға, материалдық және еңбек ресурстарын тиімді пайдалануға, тәртіпті нығайтуға ықпал етеді. Әр қызметкердің үлесі дәл есептелгенде, жұмысқа белсенділік те күшейеді.
Бригаданың қызметі еңбекке қатысу коэффициентін қолдану арқылы, түпкі нәтиже мен еңбекақыны бөлуге негізделген шаруашылық есеп тәсілдерімен жүзеге асырылуы мүмкін. Бригада мүшелерінің табысы жалпы нәтижеге байланысты болады.
Еңбекақыны реттеу және еңбек нормалары
Реттеу тетіктері
Өндіруші қызметкерлер үшін еңбекақыны реттеу, негізінен, ұжымдық шарт арқылы жүзеге асырылады. Басқару және инженерлік-техникалық қызметкерлердің еңбекақы төлеу жағдайлары белгілі бір кезеңге жұмыскер мен әкімшілік арасында жасалатын өзара шарттармен бекітіледі.
Еңбек нормалары
Еңбек нормалары (өндірім, уақыт, қызмет көрсету нормалары) — еңбек шығынының өлшемі. Олар техника мен технологияның, сондай-ақ еңбекті ұйымдастыру деңгейінің қол жеткен мүмкіндіктеріне сәйкес белгіленеді.
Нормаларды енгізуді, ауыстыруды және қайта қарауды жұмыс беруші жүргізеді. Қызметкерлердің норманы орындауы үшін жұмыс беруші қалыпты еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге міндетті.
Ең төменгі еңбекақы: нарық жағдайындағы базалық кепілдік
Нарықтық экономика жағдайында еңбекақы жүйесін дұрыс қолдану үшін, ең төменгі күнкөріс деңгейіне негізделетін ең төменгі еңбекақы ұғымын түсіну маңызды. Ол тұтыну игіліктері мен қызметтерінің ең төменгі жиынтығымен байланысты және заңмен белгіленеді. Баға индексі өзгерген сайын, ол мерзімді түрде қайта қаралып отырады.
Ең төменгі еңбекақы меншік нысанына қарамастан, экономиканың барлық салалары мен кәсіпорындары үшін еңбекақының базасы болып есептеледі. Осыдан туындайтын қағида: кез келген жалдамалы қызметкердің ақшалай сыйақысы ең төменгі еңбекақыдан төмен болмауы тиіс.
Еңбекақы төлеудің тәртібі және мерзімдері
Еңбекақы белгіленген нақты мерзімдерде, жұмыс уақытынан тыс кезде, кем дегенде айына бір рет төленуі керек. Аванс мөлшері әкімшілік пен кәсіподақ комитетінің келісімі негізінде ұжымдық келісімшартта айқындалады.
Кейбір шалғай ауылдық елді мекендерде банк мекемелеріне қашықтыққа байланысты жекелеген қызметкерлерге еңбекақы айына бір рет немесе екі айда бір рет төленуі мүмкін (мысалы, ауыл мұғалімдері).
Демалыс кезеңі үшін еңбекақы демалыс басталғанға дейін кемінде бір күн бұрын төленуге тиіс.
Қалыпты жағдайдан ауытқығандағы еңбекке ақы төлеу
Уақыттан тыс жұмыс
Қалыпты жұмыс жағдайларынан ауытқу кезінде еңбекке жоғары мөлшерде ақы төлеу тәртібі заңмен белгіленеді. Уақыттық ақы төлеу жүйесінде уақыттан тыс жұмыстың алғашқы екі сағатына — бір жарым мөлшерде, қалған сағаттарына — екі есе мөлшерде төленеді.
Кесімді ақы төлеуде, сондай-ақ қол еңбегі басым салаларда уақыттан тыс жұмыс үшін заңда белгіленген қосымша ақы қарастырылады. Кесімді жағдайында артық уақыттың алғашқы екі сағатына тиісті разряд тарифтік ставкасының 50%-ы, қалған сағаттарына 100%-ы төленеді.
Уақыттан тыс жұмыс тек ақшалай нысанда өтеледі. Оны кейін қосымша жұмыс істеп «қайтаруға» қызметкердің келісімімен де жол берілмейді. Нормаланбаған жұмыс күні бар қызметкерлер үшін бұл ереже өзгеше қолданылуы мүмкін.
Демалыс және мереке күндеріндегі жұмыс
Мереке күндеріндегі жұмыс, әдетте, екі есе төленеді:
- Кесімді ақы алатындарға: екі есе кесімді баға бойынша.
- Сағаттық/күндік ставкамен төленетіндерге: екі есе сағаттық немесе күндік ставка мөлшерінде.
- Айлық оклад алатындарға: окладтан тыс бір жолғы сағаттық немесе күндік ставка бойынша, ал жұмыс айлық нормадан асып кетсе — окладтан жоғары екі есе сағаттық/күндік ставка мөлшерінде.
Қызметкердің қалауы бойынша мереке күнгі жұмыс үшін басқа күн демалыс берілуі мүмкін. Ондайда төлем бір рет жүргізіледі. Егер демалыс күнін басқа уақытқа ауыстыру мүмкін болмаса, демалыс күнгі жұмыс екі есе төленеді.
Түнгі жұмыс
Түнгі жұмыс үшін ақы жоғары мөлшерде төленеді. Өнеркәсіпте түнгі уақыттағы жұмыстың әрбір сағатына тарифтік ставканың 20%-ы қосымша төленуі мүмкін, ал тоқыма және нан пісіру өнеркәсібінде — 50% мөлшерінде белгіленетін жағдайлар кездеседі. Басқа өндіріс объектілерінде де қосымша төлемдер көзделуі ықтимал.
Қосымша міндеттер: бірнеше жұмысты қатар атқару және уақытша ауыстыру
Лауазымдарды қоса атқару: біріккен жалақы есебімен төленеді, бірақ біріккен толық жалақының жартысынан аспауға тиіс.
Бірнеше кәсіпті қатар атқару: еңбек өнімділігін арттыру және аз санмен белгіленген жұмыс көлемін орындауға ынталандыру үшін белгіленген тәртіппен қосымша ақы төленеді; рұқсат беру тәртібі әкімшілік пен кәсіподақ комитетінің келісімімен айқындалады.
Басқа қызметкерді уақытша ауыстыру: ауыстырылатын қызметкердің нақты еңбекақысы мен ауыстыратын қызметкердің лауазымдық еңбекақысы арасындағы айырмашылықты төлеу арқылы жүргізіледі. Штаттық орынбасарларға немесе жоқ адамның көмекшілеріне мұндай ақы төленбейді. Сыйлықақы беру тәртібі де ауыстырылатын қызметкерге белгіленген шарттармен үйлеседі.
Жарамсыз өнім және бос тұрып қалу уақыты
Жарамсыз деп танылған жұмысқа ақы төлеу тәртібі заңмен реттеледі. Егер ақау қызметкердің кінәсінен болмаса, тиісті разрядтағы тарифтік ставка мөлшерінде төленеді. Бұл ретте айлық еңбекақы мемлекет белгілеген ең төменгі мөлшерден төмен болмауы тиіс.
Бастапқы материалдың кемшілігінен болған ақау, егер ол жасалғаннан немесе жинақталғаннан кейін бір күн ішінде анықталса, қалыпты кесімді баға бойынша төленеді. Техникалық бақылау органдары қабылдағаннан кейін байқалған ақау қызметкер кінәсінен болмаса, жарамды бұйымдармен бірдей төленеді.
Бос тұрып қалу: қызметкердің кінәсінен болмаған уақыт үшін тиісті біліктіліктегі қызметкердің уақыттық ставкасының жартысы төленеді; қызметкердің кінәсінен болған бос тұрып қалу төленбейді.
Кепілдік және өтемақы төлемдері
Кепілдік төлемдер
Егер жұмысшы немесе қызметші мемлекеттік не қоғамдық міндеттерді атқаруға байланысты өзінің негізгі еңбек міндеттерін орындай алмаса, оған кепілдік төлемдер төленеді. Мұндай жағдайда жұмыс орны және орташа еңбекақы сақталады.
Орташа еңбекақы, әдетте, мынадай жағдайларда сақталады: сайлау құқығын жүзеге асырғанда; алдын ала тергеу, анықтау, прокуратура және сот органдарына куә, жәбірленуші, сарапшы, маман, аудармашы және т.б. ретінде шақырылғанда.
Өтемақы төлемдері
Өтемақы төлемдері — еңбек міндеттерін атқару барысында қызметкер шеккен шығындарды өтеуге бағытталған төлемдер. Қызметкерлер іссапарларға, жұмыс ауыстыруға, басқа жерге жұмысқа қабылдануға немесе жіберілуге байланысты шығындарды өндіріп алуға құқылы.
Басқа жерге ауысқанда: жаңа орынға көшу құны, мүлікті тасымалдау құны, жолда болған уақытқа тәуліктік төлем, жолға жиналу және жаңа орынға бейімделу кезеңіндегі алты күн үшін төлем, сондай-ақ қызметкер мен отбасының әр мүшесіне бір жолғы жәрдемақы төленуі мүмкін.
25 км-ден артық көшкен жағдайда: кейбір жағдайларда қызметкердің және отбасы мүшелерінің жолақысы мен мүлікті тасымалдау ақысы ғана өтеледі.
Еңбекақыдан ұстап қалуға қарсы кепілдіктер
Еңбекақыдан қызметкердің келісіміне қарамастан ұстап қалу тек заңда көзделген жағдайларда мүмкін. Оларға, әдетте, салық төлеу, еңбекақы есебінен берілген авансты өтеу, есеп қателігінен артық төленген соманы қайтару, іссапарға немесе жұмыс ауыстыруға, сондай-ақ шаруашылық мұқтаждықтарына берілген аванстың жұмсалмай қалған бөлігін жабу жатады.
Шектеулер және мерзімдер
Әкімшілік авансты қайтару немесе дұрыс есептелмеген төлемді ұстап қалу үшін, әдетте, бір айдан кешіктірмей өкім шығаруы тиіс. Сонымен қатар, заңда көзделген жағдайларда қызметкер кінәсінен кәсіпорынға келтірілген зиянды өтеу де еңбекақыдан ұстап қалу арқылы жүргізілуі мүмкін.
Жалпы шек: еңбекақыдан ұстап қалудың жалпы мөлшері, әдетте, еңбекақының 20–50% аралығында шектеледі. Бірнеше атқарушылық құжаттар бойынша ұстап қалғанда, 50% шегі қолданылуы мүмкін.
Ұсталмайтын төлемдер: жұмыстан шығу жәрдемақысынан, іссапар өтемақысынан, басқа жерге ауысуға байланысты төлемдерден және заңда көрсетілген өзге де біржолғы төлемдерден (мысалы, кейбір сыйлықақылар, бала тууына байланысты жәрдемақылар) ұстап қалуға жол берілмейді.