Мемлекеттің аймақтық саясаты: мәні, мақсаты, міндеттері,
Мемлекеттің аймақтық саясаты: мәні, мақсаты және міндеттері
Нарықтық қатынастардың қалыптасуы мен дамуы жағдайында радикалды экономикалық реформалардың ғылыми негізделуінде аймақтық экономиканың рөлі ерекше. Ол аймақтардағы өндіргіш күштердің орналасу факторларын, аймақтық дамудың заңдылықтары мен тетіктерін зерттейтін ғылым ретінде басқарушылық шешімдердің дәлдігін арттыруға қызмет етеді.
Аймақтық экономиканың анықтамасы және зерттеу нысаны
Академик Н. Н. Некрасовтың анықтамасы бойынша, аймақтық экономика экономикалық ғылымның саласы ретінде елдің экономикалық жүйесінде және әрбір аймақта өндіргіш күштердің дамуы мен әлеуметтік процестердің қалыптасуын айқындайтын экономикалық-әлеуметтік факторлар мен жағдайлардың жиынтығын зерттейді.
Аймақтық экономика өндіргіш күштерді аймақтық дамытуға арналған стратегиялық ұстанымдарды қалыптастырады. Өндіргіш күштердің аумақ бойынша орналасуы аймақтық экономиканың негізгі өзегі болып саналады.
Ғылымаралық байланыс және қолданбалы бағыты
Аймақтық экономика экономикалық географиямен тығыз байланысты, алайда географияға қарағанда қолданбалы және практикалық нәтижелерге көбірек бағдарланады. Соған қарамастан, ол экономиканың құрамдас бөлігі ретінде экономикалық теориямен, макроэкономикалық болжаумен, салалық экономикамен, статистикамен және басқа да әлеуметтік-экономикалық ғылымдармен өзара ықпалдасады.
Сонымен бірге, аймақтық экономика экономикалық мәселелермен қатар экология, әлеуметтік саясат, демография, география, этнография секілді салалардың тоғысындағы кешенді міндеттерді де қарастырады.
Теориялық негіздер және ғылыми мектептер
Аймақтың экономикалық және әлеуметтік даму аспектілерін зерттеу Ресейде XIX ғасырда басталып, Қазақстанда ғылыми бағыт ретінде XX ғасырдың соңында қарқын алды. Аймақтық экономикаға теориялық-әдістемелік үлес қосқан зерттеушілер қатарында Альфред Вебер, Аугуст Лёш, Вильгельм Кристаллер, Иоганн Тюнен, Энтони Куклинский, сондай-ақ орыс ғалымдары Н. Барановский, Н. Комосовский және АҚШ, Германия, Франция ғалымдары бар.
Орналасу теориялары
Өндіріс пен қызметтің кеңістікте орналасу логикасын түсіндіретін үлгілер аймақтық жоспарлаудың бастапқы тірегіне айналды.
Орталық орындар тұжырымдамасы
Елді мекендер иерархиясы мен қызметтерді шоғырландыру қағидалары инфрақұрылым мен қоныстану саясатына ықпал етеді.
Аймақтық жүйелер
Экономика, әлеуметтік сала және экологияны бір жүйе ретінде қарастыру басқарудың кешенді шешімдерін қажет етеді.
Аймақтық жоспарлау мен басқарудың басымдықтары
Жоспарлау мен басқарудың аймақтық мәселелері республикадағы экономикалық қатынастарды қайта құруға бағытталған іс-шаралар жүйесінде маңызды орын алады. Әлемдік үрдіс ретінде мемлекеттің дамуында аймақтар мен олардың басқару органдарының рөлін күшейту байқалады.
Аймақтық басқаруға қойылатын негізгі міндеттер
- Республика және ТМД елдері аясында кәсіпорындардың дамуы мен жұмыс істеуінде нарықтық қатынастар, тауар-ақша қатынастары және жоспарлау құралдарының өзара арақатынасын ұтымды үйлестіру.
- Өзін-өзі басқару механизмінде экономикалық және ұйымдастырушылық-әкімшілік әдістердің тиімді теңгерімін табу.
- Аймақтық басқару процесінде орталықтандырылған және орталықтандырылмаған шешімдердің арақатынасын нақтылау.
Қаржылық қамтамасыз ету
Басқарудың экономикалық механизміндегі маңызды элементтердің бірі — ақша айналымын тұрақтандырумен қатар жоспарларды қаржымен үздіксіз қамтамасыз ету.
Кешенді әлеуметтік-экономикалық тетік
Жергілікті шаруашылықтың аймақтық жүйесінің дамуы мен қызмет етуі үшін әлеуметтік-экономикалық дамуға қызмет ететін кешенді механизм қажет. Ол өндірістік әлеуеттің тиімді жұмысын, жүйе тармақтарының тепе-теңдігін және жоспардың материалдық-техникалық негізін қамтуы тиіс.
Кешенді даму механизмі: негізгі құрамдастар
- Аймақтың экономикалық мүмкіндіктері материалдық өндіріс саласының тиімді қызметіне тікелей байланыстырылуы тиіс.
- Аймақтық жүйенің барлық тармақтары арасында тепе-теңдік сақталуы қажет.
- Кешенді әлеуметтік-экономикалық даму жоспары қаржылай және материалдық-техникалық тұрғыда толық қамтамасыз етілуі керек.
- Әлеуметтік саланың нәтижелілігі мен шаруашылық тиімділігін ескере отырып, бюджеттік жоспарлау қайта құрылуы қажет.
- Әрбір өндірушінің жағдайын жақсарту әлеуметтік мәселелерді шешумен тығыз байланысты.
Аймақтық басқару әдістері
Аймақтық басқару әдістері өндірістік және өндірістік емес салалардың жиынтығында, сондай-ақ кәсіпорындар мен ұйымдарда шаруашылық қызметтің тиімді қалыптасуын қамтамасыз етуі тиіс. Бұл бағытта төмендегідей қағидалар маңызды:
- Республикалық стратегиялық тұжырымдардың әлеуметтік-экономикалық даму мақсаттарымен біртұтас бағытталуы.
- Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының саяси және әкімшілік функцияларының біртұтастығын сақтау.
- Әлеуметтік-экономикалық, құрылыс-инвестициялық және табиғатты қорғау саясаты бойынша жылдық жоспарлардың кешенді үйлестірілуі.
- Аймақтық басқару мен жоспарлаудың тікелей және кері иерархиялық байланыстарын біртұтас бюджеттік және қаржы-несиелік негізде үйлестіру.
Аймақтық органдардың құзыреті және экологиялық тәуекелдер
Аймақтық басқару органдарының экономикалық құзыретін кеңейту қажет: егер мәселе аумақтың әлеуметтік-экономикалық дамуымен байланысты болса, шешім аймақтық органдардың кәсіпорын ұжымдарымен бірлесе әрекет етуі арқылы табылуы тиіс. Жергілікті әкімшілік өкілеттігі нақты экономикалық мүмкіндіктермен сәйкес келуі қажет.
Аймақтық саясат механизмдерін жүзеге асыру кезінде әлеуметтік-экономикалық ұдайы өндіріс пен қоршаған орта арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы ерекше назарды талап етеді. Сондықтан экологиялық қауіпті аумақтар үшін арнайы мемлекеттік бағдарламалар әзірленіп, нақты аймақтардың өзекті проблемалары жүйелі түрде шешілуі тиіс.
Шағын және орта қалалардың осал тұстары
Шағын және орта қалалардың өркендеуі көбіне екі-үш өндірістік кәсіпорынның қызметіне тәуелді. Экономикалық тоқырау, инфляцияның күшеюі, шаруашылық байланыстардың үзілуі, көптеген шикізат пен өнім түрлеріне сұраныстың төмендеуі кәсіпорындардың тоқтауына әкелді. Мұның салдары қала және ауыл аймақтарында жұмыссыздықтың өсуіне, білікті кадрлардың сыртқа көшуіне, халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әсер етті.
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық өсімі және аймақтық даму
Қазақстан Республикасының болашақтағы әлеуметтік-экономикалық өсімі оның аймақтарының дамуымен тікелей байланысты. Осыған орай экономикалық механизм мына қағидалар негізінде құрылуы тиіс:
- Аймақ мемлекет экономикасының ғылыми-техникалық, қаржы-несиелік және әлеуметтік байланыстары дамыған, ресурстарымен тікелей әрі жанама байланысқан біртұтас бөлігі болуы тиіс.
- Аймақтық деңгейде ұдайы өндіріс, еңбек ресурстарын ұтымды пайдалану, қаржылай айналым және ұлттық байлықтың елеулі бөлігіне қатысты үйлестіру, айырбастау, тұтыну процестері жүзеге асады.
- Басқару органдарының бірлескен әрекеті аумақтық өндірістің дамуына қызмет етіп, атқарушы құрылымдардың келісімді жұмысын қамтамасыз етеді.
- Аймақтың табиғи және экономикалық әлеуетін жоспарлау, қаржыландыру, несиелеу, ақша айналымын тұрақтандыру және еңбек ресурстарын жетілдіру бағыттарымен ұштастыру қажет.
Әлеуметтік даму және бюджеттік негіз
Экономикалық механизмге деген қажеттілік ұдайы өндіріс циклінде әлеуметтік-экономикалық аспектілердің біртұтастығын сақтауды талап етеді. Сондықтан экономикадағы кез келген басқарушылық шешімнің практикалық тиімділігі халықтың материалдық және мәдени тұрмысын қамтамасыз етуімен өлшенуі тиіс.
Әлеуметтік даму көрсеткіштері тұрғын үй мәселесін шешумен, халықтың рухани қажеттіліктерін қамтамасыз етумен және еңбек өнімділігін арттырумен тығыз байланысты. Сол себепті экономикалық және әлеуметтік салалардың тепе-теңдігін сақтау — аймақтық саясаттың өзекті міндеті.
Бұл тепе-теңдік кәсіпорындар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары арасында экономикалық жүктемелерді әділ бөлу арқылы әлеуметтік әділеттілікті нығайтуға тиіс. Сонымен бірге өндіріс шығындарына байланысты шығыстар толық әрі ашық көрсетілуі қажет: бұл демографиялық жағдайды ескере отырып еңбек ресурстарын тиімді пайдалануға ынталандырады, артық ауыр еңбекті азайтып, ғылыми-техникалық прогресті жеделдетеді.
Әлеуметтік бағдарламалардың ресурстары
Әлеуметтік бағдарламалардың қаржылық базасы, ең алдымен, екі негізгі ресурсқа сүйенеді: қаржы-несие жүйесі және жергілікті бюджет.
Инфрақұрылым және еңбек ресурстары
Әлеуметтік тұрмыс инфрақұрылымын дамыту үшін кәсіпорындар мен бірлестіктердің еңбек ресурстарын ұдайы жаңғыртуға және оның құнын әділетті өтеуге қатысу рөлін күшейту маңызды.
Экономикалық жүйелерді зерттеу және жоспар алдындағы талдау
Нарықтық жүйе жағдайында экономикалық механизм эквивалентті байланыстардың экономикалық жүйенің барлық түйіндері арқылы қамтамасыз етілуін талап етеді. Осыған байланысты аймақтық басқару мен жоспарлау аясындағы зерттеулер төмендегідей жағдайларда жүргізіледі:
- Кәсіпорын — аймақтың басты экономикалық көзі. Ол кәсіпкерлік қызмет туралы заңнамаға сәйкес жұмыс істейді. Осыдан келіп, аумақтық басқару органдары шаруашылық және өндіріс-технологиялық даму процестеріне тікелей араласпай, кәсіпорындардың әлеуметтік-экономикалық кешенді дамуын ынталандыруы тиіс.
- Облыс, қала, аудан деңгейіндегі шаруашылық субъектілерінің есеп қағидалары мен экономикалық есептің эквивалентті негізін басқару органдарының өзара қатынастарында сақтау.
- Жергілікті бюджет кірістерінің қалыптасуы кәсіпорындар мен ұйымдар жұмысының тиімділігіне тәуелді. Ұйымдық құрылым шаруашылықтың өзін-өзі басқарудың жаңа әдістеріне және ғылыми-техникалық прогреске сай жаңартылуы қажет.
Жоспар алдындағы зерттеулердің мақсаты
Аймақтық жоспар алдындағы зерттеулердің басты мақсаты — әлеуметтік-экономикалық дамудың кешенді жоспарының ғылыми деңгейін арттыру, сондай-ақ аймақ дамуының маңызды әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық мәселелерін айқындау.