Қазақстанның дәрілік өсімдіктері
Қазақстандағы дәрілік өсімдіктер: табиғи байлық пен халық тәжірибесі
Қазақстан Республикасының аумағында шамамен 6000-ға жуық өсімдік түрі кездеседі. Түр алуан түрлілігі бойынша Қазақстан бұрынғы одақ кеңістігінде алдыңғы қатарда тұрғаны белгілі. Өсімдіктер дүниесінің мұндай мол қоры дәрілік өсімдіктерді зерттеудің маңызын айқын көрсетеді.
Мал шаруашылығымен ертеден айналысқан қазақ халқы шөптің, жалпы өсімдіктердің емдік қасиеттерін жақсы білген. Сол себепті ел ішінде ауруға шалдыққан адамдарды дәрілік өсімдіктермен емдеу тәжірибесі ертеден кең тарады.
Әл-Фараби, Әбу Әли ибн Сина, әл-Бируни, әл-Джуржани сияқты және орта ғасырларда өмір сүрген басқа да Шығыс ғалымдарының еңбектері халық медицинасының дамуына, әсіресе дәрілік өсімдіктерді танып-біліп қолдануға елеулі ықпал етті.
Аймақтық ерекшелік
Әр облыс пен өңірде дәрілік өсімдіктерді қолдану тәсілдері әрқилы болуы мүмкін. Бұл заңды құбылыс: кейбір өсімдіктердің бірнеше түрлі емдік қасиеті бар, әрі өсу ортасына байланысты биологиялық белсенді заттардың мөлшері де өзгеріп отырады.
Кең таралған дәрілік өсімдіктер
Төменде халық арасында жиі қолданылатын әрі Қазақстанның әр өңірінде кездесетін бірқатар дәрілік өсімдіктердің қысқаша сипаттамасы берілген.
Аюбұлақ
Сипаттамасы
Биіктігі шамамен 0,4–1,2 м болатын екі жылдық өсімдік. Сабағының қалың қабығы түктеніп тұрады. Жапырағы ұзынша, кезектесіп орналасады. Гүлі ашық сары түсті, сабақ ұшында масақ тәрізді шоғырланады.
Гүлдеуі және таралуы
Маусым–тамыз айларында гүлдейді. Еліміздің еуропалық бөлігінде, орталық және оңтүстік аудандарында, көбіне шабындықтарда және тоғайлы, құмды жерлерде өседі.
Алтын тамыр
Ерекшелігі
Ірі әрі жуан тамыры бар көпжылдық шөптесін өсімдік. Кейбір тамырының салмағы 900 г-ға дейін жетуі мүмкін. Тамырының сыртқы бөлігі алтын-сары, ішкі жағы ақ түсті; кепкенде сынған жері ашық қызыл рең береді.
Гүлдеуі
Сары гүлдері өсімдіктің жоғарғы жағында шоғырланып тұрады. Маусым–шілде айларында гүлдейді.
Шашыратқы
Сипаттамасы
Биіктігі 1,5 м-ге дейін жететін шөптесін өсімдік. Тамыры жуан, ұзындығы 1 м-ден асады. Гүлдері көгілдір түсті, жапырақтарының арасында 2–3-тен орналасады.
Гүлдеуі және таралуы
Шілде–қыркүйек айларында гүлдейді. Қазақстанның оңтүстік-батысында көбірек таралған.
Жалбыз
Сипаттамасы
Биіктігі 20–60 см шамасында болатын көпжылдық өсімдік. Тік өсетін, төрт қырлы сабағы бар. Тамыры көлбей тарамдалып, ұзын болып өседі. Гүлдері уақ, қызғылт реңді, масақ тәрізді болып сабақ бойына шоғырланады.
Гүлдеуі және таралуы
Маусымнан қыркүйекке дейін гүлдейді. Украина, Молдова, Краснодар өлкесі, Қиыр Шығыс, Беларусь, Прибалтика және Қазақстанда өседі.
Жантақ
Сипаттамасы
Тікенекті көпжылдық дәрілік шөп. Сабақтарында кезектесе орналасқан тікенектері бар, тікенек түбінде ұсақ жапырақтары болады. Гүлдері уақ, қызыл түсті.
Гүлдеуі, таралуы және қолданылатын бөлігі
Мамырда және тамызда гүлдейді. Еліміздің оңтүстік өңірлерінде, Орта Азия мен Кавказда кең таралған; негізінен далада, құрғақ аймақтарда өседі. Жас шөбінде С дәрумені мол. Дәрілік мақсатта шөбі мен тамыры пайдаланылады.
Тасшөп
Сипаттамасы
Биіктігі 3–10 см болатын дәрілік шөп. Сабағы қысқа, түктер басқан, жер бетіне жабыса өседі. Жапырағы қарама-қарсы орналасады, ұсақ әрі хош иісті (шамамен ұзындығы 15 мм, ені 7 мм).
Гүлдеуі, таралуы және құрамы
Гүлдері қызғылт, шашыранқы гүлшоғын құрайды. Мамыр–қыркүйек айларында гүлдейді. Еліміздің барлық өңірінде таралған; құмды, қарағайлы және тоғайлы жерлерде өседі. Дәрілікке шөбі пайдаланылады, құрамында эфир майы мен С дәрумені және басқа да емдік заттар бар.
Бүлдірген
Сипаттамасы
Тамырланып, жайыла өсетін көпжылдық өсімдік. Гүлдері ірі, ақ түсті. Жемісі ашық қызыл, жағымды хош иісті.
Гүлдеуі, пісуі және қолданылуы
Мамыр–шілде айларында гүлдейді, жемісі маусым–шілдеде піседі. Қазақстанның көптеген жерінде, ылғалы жеткілікті тоғайлы өңірлерде өседі. Дәрілік мақсатта жапырағы мен жемісі пайдаланылады.
Бақбақ
Сипаттамасы
Көпжылдық шөптесін өсімдік. Сындырып қарағанда сүт тәрізді ақ түсті латекс шырыны бөлінеді. Жапырағы ұзынша, гүлі ашық сары.
Гүлдеуі және өсу ортасы
Сәуір–қыркүйек айларында гүлдейді. Еліміздің солтүстігінде ылғалды шабындықтарда, ашық аландарда, таулы бөліктерде және өзен жағалауларында кездеседі.
Ескертпе
Дәрілік өсімдіктерді қолдану жеке ерекшелікке байланысты әсер етуі мүмкін. Белгілер күшейсе немесе созылмалы аурулар болса, маман кеңесіне жүгінген дұрыс.