Қазақстандағы қазіргі заманғы қоғамдық-саяси жағдай
Егемен мемлекет құру: жаңа бағдар және басты құндылық
Қазақстан қазіргі қоғамдық-саяси дамуда бұрынғы империялық көлеңкеде бас сауғалаған өмір салтынан түбегейлі әрі қайтымсыз бас тартып, әлеуметтік бағытталған нарықтық экономикаға және қоғамдық қатынастардың жаңа қағидаттарына сүйенген күшті егемен мемлекет құруға кірісті.
Саяси жүйе мен мемлекеттік құрылыс терең өзгеріп келеді. Республиканың демократиялық бағытты таңдауы, халықаралық нормалар мен қағидаттарға адалдығы айқын көрінеді. Біз құрып жатқан қоғамның ең жоғары құндылығы — адам. Өзгерістердің барлығы адамның қадір-қасиеті мен игілігі үшін жасалуға тиіс.
Негізгі тұғырлар
- Заңмен кепілдендірілген құқықтар мен бостандықтар.
- Топтасу мәдениеті, адамгершілік құндылықтары.
- Ұлтаралық келісім және барлық ұлттар мен ұлыстардың теңдігі.
Бұл қағидаттар реформаларды жүйелі түрде жүзеге асырудың берік негізі болуға тиіс.
Қоғамдық сананың жаңаруы: өздігінен болмайтын күрделі үдеріс
Алайда саяси және экономикалық жүйелердің ауысуына байланысты қоғамдық сана өздігінен өзгеріп кетеді деу — сенімсіз. Бұл құбылыс аса күрделі: ол әлеуметтік өмірдің терең үдерістерімен, дүниетанымдық бағдарлардың өзгеруімен, психологиялық таптаурындармен, сондай-ақ қоғамның күнделікті тынысымен және әр адамның тұрмыс салтымен тығыз байланысты.
Бүгінгі таңда экономика да, қоғам да өткен мен болашақтың арасында тұрғандай әсер қалдырады. Артқа қайтар жол жоқ екенін түсіне отырып, біз шаруашылық жүргізу жүйесінде, ғылымда, мәдениетте, білімде және рухани өмірде өткеннің сарқыншақтарынан толық арыла алмай отырғанымызды мойындауымыз керек. Дәл осындай күй қоғамдық санада да байқалады.
«Аномия» ұғымы: бағдар жоғалтудың әлеуметтік сипаты
Өткен ғасырда ғылымда «аномия» ұғымы орнықты. Ол қалыптасқан құндылықтар жүйесі қайта қаралып, өмірлік мұраттар түбегейлі өзгерген шақта адамның абдырап, бағдарынан айырылуын білдіреді. Бұл — жеке адам үшін ғана емес, тұтас қоғам үшін де ауыр сын.
Қазақстандықтардың басым көпшілігі реформалар бағытын қолдағанымен, өзгерістердің қажеттігін жүрекпен сезінсе де, оның мән-мағынасына ақыл-оймен терең бойлай бермейді. Көп адамның өз болашағына сенімі әлсіз, келешекті анық елестете алмай отыр.
Күнделікті қысым
Экономикалық ахуал қарапайым адамға, ең алдымен, бағаның шексіз өсуі, тұрмыс деңгейінің төмендеуі және әлеуметтік мәселелердің шешілмеуі арқылы сезіледі.
Саяси айтыс-тартыс
Саяси күрестің өткірлігі жұртты адастырып, кей жағдайда қоғамдық санада қулыққа құрылған алдап-арбау да орын алып жатады.
Талдаудың қажеттігі
Қалыптасып жатқан ахуалды түсіну үшін баспасөзде, партиялық пікірталастарда, экономикалық топтарда және қоғамның кең қабаттарында айтылып жүрген идеяларға мұқият талдау қажет.
Саяси алуан түрлілік: социалистік және либералдық көзқарастар
Саяси пікірлердің жиынтығы өте көп болғанымен, қазіргі қоғамдық-саяси алуан түрліліктің екі полюсі ретінде социалистік және либералдық көзқарастарды шартты түрде қарастыруға болады. Бұл — ықшамдатылған сипаттама, бірақ ол шынайы көріністі тұтас қамтуға мүмкіндік береді.
Социалистік тәжірибеге байыпты қарау
Социалистік тұғырнама қоғамда белгілі бір деңгейде жақтастар тауып отыр. Дегенмен реформалау кезеңінде оған сүйене берудің орындылығы күмәнді. Социалистік мұраттарды асыра, ретсіз әрі әділетсіз сынау кезеңі артта қалды: енді социализмнің кеңестік нұсқасы халыққа не бергенін және біз түбегейлі қабылдамайтын тұстарын салмақты талдаудың уақыты келді.
Бергені
- Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының қуатты негізі.
- Бірегей технологиялық кешендер.
- Жаппай сауаттылық пен абаттандыру.
Бүгінгі күш-қуатымыздың бір бөлігі — кешегі құрылыстың нәтижесі. Мұны тек пікірталас қызуына берілгенде ғана жоққа шығаруға болады.
Түйткілдері
Өткенді аңсаған әсіре жақтастар кейде «атқарылған істер» үшін саясаткерлерді жауапкершілікке тартуға дейін шақырады. Мұндай қойылым қисынсыз: мәселені жеке адамдарға немесе уақытша жағдайларға тіреп қою жүйелік себептерді көлегейлейді.
Жүйелік дағдарыстар: экономикалық, саяси, ұлттық және экологиялық салмақ
Экономикалық дағдарыс
Қоғамдық жүйелер тиімділігінің түйінді өлшемі — экономикалық тиімділік. Осы өлшем тұрғысынан алғанда, орталықтандырылған жоспарлы экономика, түптің түбінде, нарықтық экономиканың алдында жеңілді.
Саяси дағдарыс
Жарияланған «халық билігі» мен шын мәніндегі партияішілік бюрократия үстем тобының қолына шоғырланған биліктің арасындағы қайшылық шегіне жетті. Сырттай демократиялық рәсімдер көрінгенімен, нақты шешімдер жергілікті және орталық деңгейде партия көшбасшыларының нұсқауымен қабылданды.
Ұлттық дағдарыс
Интернационализм жарияланғанына қарамастан, социалистік жүйе ондаған жыл бойы халықтардың еркін дамуын қатаң шектеді. Сарапшылардың бағалауынша, Қазақстанда күштеп ұжымдастыру жылдарында қазақ халқының жартысынан астамы қаза тауып, не шетке кетті. Бұл қасірет елдің басқа халықтарын да айналып өткен жоқ.
Ұлттық дағдарыс көп жағдайда экономикалық дағдарыстың салдары болды: орталық пен аймақтар арасындағы қатынас жартылай отарлық сипат алды. Республика экономикасына шикізаттық бағыт әдейі таңылды, ал сыртқы рынокқа өз еркімен шығуына мүмкіндік бермеу үшін көлік жүйесі арқылы орталықпен қатаң байланыстырылды.
Ішкі ұлтаралық шиеленіс күштеу арқылы ғана тежеліп отырды. Жүйе күйрегеннен кейін бұрынғы КСРО аумағында ұлтаралық жанжалдар мен соғыстар тұтанды. Бұл — халықтың емес, өткендегі және қазіргі саясаткерлердің жауапкершілігі.
Интернационализм туралы мәлімдемелерге қарамастан, ресми идеология тасасында кей халықтарда басқа халықтарға қатысты берік, жаттанды теріс пікірлер қалыптасты. Бұл түсініктер тұрмыстық деңгейде күні бүгінге дейін сақталып келеді. Барлық ұлттарды «кеңес халқы» аталатын бір үлгіге түсіру әрекеті айқын сәтсіздікке ұшырады.
Экологиялық дағдарыс
Социалистік экономикалық жүйенің «жалпы халықтық» деп көрсетілген, ал іс жүзінде ведомстволық меншікке бейім табиғаты министрліктер мен ведомстволардың экологияға шектен тыс қиянат жасауына жол ашты. Жер мен табиғи ресурстарға бақылаусыз иелік еткен құрылымдар экологиялық тұрғыдан таза өндірістерге мүдделі болмады және салдары үшін нақты жауапкершілік арқаламады.
«Ешкімнің иелігінде емес» деген ұстаным қоғам мен табиғаттың қақтығысын үдетіп, адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымдағы апаттарға апарды. Қазақстан бұл тұрғыда ерекше ауыр жағдайда қалды.
Семей ядролық полигоны
Семей ядролық полигоны қазақ халқына орасан қасірет әкелді. Жер бетінде сынақ жүргізуді қоса алғанда, ядролық қаруды сынау арқылы жүйе өз азаматтарына қарсы адамзат тарихындағы ең қайғылы қылмыстардың бірін жасады.
- Тек Қазақстанның өзінде 500 мыңнан астам адам радиациядан зардап шекті.
- Көпшілігі өмірінің ең қуатты шағында қайтыс болды, жүздеген мың адам денсаулығынан айырылды.
- Бірнеше ұрпақ бойы туа біткен мүгедектік жағдайлары жалғасып келеді.
Арал теңізі
Қазақстанға келген ең ауыр апаттардың бірі — Арал теңізінің жойылу қаупі. Бұл қасірет Орталық Азия халықтарын шексіз азапқа салып отыр. Ғалымдар Арал апатының планетаның орасан зор аумағына ғаламдық бүлдіруші ықпалы бар екенін негізді түрде көрсетеді.
«Жарқын болашақ үшін күрес» деп көрсетілген тәжірибелерден ең алдымен Қазақстан халқы көп зардап шекті. Алдымызда адамдарға, жерге және табиғатқа келтірілген шығынды есептеу міндеті тұр: апаттың шынайы ауқымын бағалау және салдарын жою шараларын белгілеу үшін бұл қажет. Сонымен бірге әлем Қазақстандағы экологиялық ахуал туралы нақты түсінік алуға тиіс.
Имандылық дағдарысы: құндылықтар арасындағы алшақтық
Имандылық дағдарысы да айқын сезілді: идеологиялық рәміздер мен адамдардың нақты құндылықтарының арасында терең алшақтық қалыптасты.