ЖАСТАР САЯСАТЫ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ
Жастарға қарап қоғамның келбеті танылады
Әрбір қоғамның, әрбір отбасының ертеңгі келбеті — сол ортадағы жастардың қалай өсіп, қалай ержететініне тікелей байланысты. Сондықтан жастар мәселесіне мән беру — тек тұрмыстық-әлеуметтік көзқарас емес, саяси салмағы бар үлкен міндет. Кеше де солай еді, ертең де солай бола береді.
Ұлттық өзек
Қазақ халқы ежелден «ат тұяғын тай басар» деп, жас буынның жайына бейжай қарамаған. Намыс, имандылық, отанды сүю, ынтымақ пен бірлікті сақтау дәстүрі әлсіреген жоқ — қайта жаңарып, жаңа жағдайда жалғасын тауып келеді.
Тәрбие сабақтастығы
Ата буынның үмітін бала буын ақтай білген кезеңдер аз емес. «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген тұжырым бүгін де өзекті.
Егемен елдің ертеңгі тағдыры: басты өлшем
Бүгінгі таңда жауапкершілік бұрынғыдан да жоғары. Егемен елдің ертеңі ең алдымен қазақты да, барша қазақстандықты да тынымсыз ойландыруға тиіс. Басты өлшем айқын: жастарымыз қалай өсіп келеді?
Өзімізге қоятын сұрақтар
- Олардың жан дүниесінде қандай үміт пен күдік бар?
- Неге еліктейді, неден бой тартады?
- Ұлттық болмысқа жанашырлығы қандай деңгейде?
- Қоғамдық өмірге араласуға дайындығы қандай?
Жастар қоғамда болып жатқан оқиғалардан өзін оқшау ұстамағаны дұрыс. Өйткені олар — елдің келешегі, ата жолын жалғастыратын мұрагер, бүгін аяқталмай тұрған істерді мәреге жеткізетін күш. Сол үшін жастарға белсенділік, сергектік, кәсібилік қажет. Бұл — жастар табиғатына жарасатын мінез.
Жастар және саясат: сыртта қалу мүмкін емес
«Егер біз лаулап жанбасақ…» деген тіркестің мәні әлі де күшінде. Жастардың саяси өмірге араласып, азаматтық ұстанымын білдіруі — табиғи құбылыс. Қазақстан халқының елеулі бөлігі жастар болғандықтан, олар саясатта да шешуші рөл атқара алады.
Мысал
Ел саясатын қолдаған бірқатар қоғамдық іс-шараларда «Отан», «Азаматтық» партияларымен бірге «Талапкер» жастар қозғалысы да ұйымдастыру жұмыстарына белсене қатысқан. Жастар оң өзгерістерді қолдап, өз талғамымен саралап әрекет етуге ұмтылған.
«Біз Елбасымен біргеміз!» — тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ел жастары жиі қайталаған жігерлі ұрандардың бірі. Бұл — бір кезеңнің қоғамдық көңіл күйі мен үмітін танытқан сөз.
Жастар саясаты: құжаттар, институттар, үміт
Жастар саясаты саласындағы алғашқы құжаттардың бірі — 1991 жылы бекітілген «Қазақ ССР-індегі мемлекеттік жастар саясаты туралы» заң. Ондағы негізгі бағыт — мемлекеттік өкімет және басқару органдары арқылы жастарды әлеуметтік дамытуға және олардың шығармашылық әлеуетін толық іске асыруға жағдай жасау.
Кейінгі кезеңде жаңа ұйымдар құрылып, жастардың қоғамдық-саяси процестерге ықпалын күшейтуге ұмтылыс байқалды. Мәселен, Қазақстан жастарының конгресі құрылып, 2001 жылы Ақтауда I Конгресс өтті, ал II Конгресс Астанада жалғасын тапты.
XXI ғасыр туралы үндеу
«Біз өте шешуші әрі жауапты кезеңде өмір сүріп отырмыз… XXI ғасыр — жаңару, өсу, адамзаттық құндылықтардың салтанат құру ғасыры. Бұл — сендердің дәуірлерің! … Прогресс қанша алға басқанымен, қай кезде де негізгі құндылықтар — мәдениет, ілім-білім, спорт, еңбек болып қала береді… Жаңа мемлекет құрамыз… Ол ерікті, демократиялық, дамыған, бейбітшілік сүйгіш елге айналу үшін сендер де өз үлестеріңді қосасыңдар!»
Дерек: «Жаңа ғасыр — жастардың қолында», Астана Ақшамы, 2002, 27 шілде.
Тұжырымдама
«Қазақстан Республикасының жастар саясатының тұжырымдамасы» бекітілді.
Бағдарлама
Республикалық «Жастар» бағдарламасы қабылданды.
Институт
Жастар департаменті құрылды, жастар ұйымдары көбейді.
Заңнан не күтеміз: мүмкіндіктер мен шектеулер
Нормативтік құжаттардың қабылдануы — төрт миллионға жуық үлкен әлеуметтік топты құрайтын жастардың қоғамдағы орнын айқындаудың заңды қадамы. Солардың бірі ретінде «ҚР Мемлекеттік жастар саясаты туралы» заң жобасы талқыланды.
Маңызды ескерту
Мұндай заң жастардың барлық мәселесін бірден шешіп тастай алмайды. Өйткені жұмыссыздық, баспана тапшылығы, білімге қолжетімділік, қылмыс, нашақорлық, маскүнемдік сияқты түйткілдер — тек жастардың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ проблемалары. Дегенмен заң мемлекеттің жастарға деген бетбұрысын, әлеуметтік салаға басымдық беру ниетін көрсетеді.
Реформалардың әрі қарай екпіндеуі оларды қолдайтын әлеуметтік базаның кеңеюіне байланысты. Бұл базаны кеңейтудің ең тиімді жолдарының бірі — жастарды қоғамдық-саяси және әлеуметтік жаңғыруға жүйелі түрде тарту.
Қоғамдық қатынас тәуекелі
«Сен жассың, ештеңе сұрама» деген тұрпаттағы сөздер жастардың елден іштей алыстауына, қабілеті мен білімін өзге жерде іске асыруға ұмтылуына әкелуі мүмкін.
Наразылықтың жасырын түрлері
Наразылықтың болмауы — мәселе жоқ деген сөз емес. Ол кейде қылмыстың өсуі, зиянды әдеттердің таралуы, жас отбасылардың бала санын арттырудан бас тартуы сияқты жағымсыз көріністер арқылы байқалады.
Демографиялық сұрақ
Орта жас көрсеткішінің өсуі де алаңдатарлық фактор ретінде аталады: уақыт өте еңбек күші, қорғаныс, отбасылық-демографиялық тұрақтылық сияқты салаларда сұрақ көбейеді.
Қазіргі ахуал: жұмыс, білім, теңсіздік
Бүгін жастардың әрекеттерінен жаңа үрдіс байқалады: олар өздері өмір сүріп отырған ортаға қанағаттанбағандықтан, оны өзгертуге талпынып отыр. Бұл талпыныс кейде конструктив арнаға түссе, кейде әлеуметтік қысым мен мүмкіндік тапшылығы салдарынан күрделі салдарға ұласуы мүмкін.
Жұмыссыздықтың салмағы
Экономикалық реформалар кезеңінде жастар арасындағы жұмыссыздықтың өсуі, жұмысқа орналастырудың төмендеуі жиі айтылады. Жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс арасындағы алшақтық ұлғайған сайын жастардың бәсекеге қабілеттілігі төмендеп, қоғамнан өз орнын табу қиындайды.
- Жұмыс орындарының қысқаруы.
- Орта арнаулы оқу орындарына қабылдаудың азаюы.
- Білім сапасының еңбек нарығы талаптарымен үйлеспеуі.
Әлеуметтік қорғансыздық сезімі
Нарықтық қоғам кең таңдау ұсынғанымен, тұрақсыздық пен теңсіздік кей жастарды тұйықталуға итермелеуі мүмкін. Мамандық таңдау, жұмыс табу, еңбектің нәтижесіне жауапкершілік бұрынғыдан да тікелей жас адамның өзіне жүктелді.
Мұндай жағдайда әлеуметтік қорғансыздық сезімі күшейіп, кейбірі өмір деңгейін «кез келген жолмен» көтеруге ұмтылуы ықтимал.
Жастар әлеуетінің «керексіз» болып қалуы
Тағы бір өткір мәселе — жастардың мүмкіндігі мен күш-қуатының қоғамға толық қажет болмауы. Өтпелі кезеңде тұрақсыздық, басқарудағы кемшіліктер мен реформаны жүзеге асырудағы қателіктер жастар арасында сенімсіздік пен көңіл қалуды тудыруы мүмкін.
Егер мемлекет болашаққа бағыт ұстаса, ол жастар санасындағы өзгерістермен қатар жүруі тиіс: жастар қандай құндылықпен тәрбиеленсе, болашақ та сондай қалыптасады.
Қажетті бетбұрыс: жастар — стратегиялық ресурс
Жастар — қоғамның ең басты стратегиялық ресурсы. Сондықтан тек өндірістік жобаларды қаржыландырумен шектелмей, адамның жан-жақты дамуына, соның ішінде мәдени-рухани және әлеуметтік өсуіне баса назар аудару қажет.
Жастар саясатының екі қыры
- Қиын жағдайға түскен жастарға (мүгедек балалар, әлеуметтік тәуекел топтары, жұмыссыздар) нақты әлеуметтік көмек көрсету.
- Жас адамның өз мәселесін өзі шеше алатындай орта құру: құқықтық сауат, дағды, мүмкіндік, қолжетімді құралдар.
Әріптестік қағидасы
Жастар саясатын жүзеге асыруда жастардың өзі қоғамдық құрылымдар арқылы тікелей қатысуы маңызды. Қарым-қатынас «әріптестік» логикасымен құрылуға тиіс: жастар бастамасын ұсынады, ал мемлекет пен ұйымдар құқықтық, ұйымдық, қаржылық және ақпараттық қолдау көрсетеді.
Ауыл жастары: ерекше назар
Соңғы жылдары ішкі көші-қон әсерінен ауыл жастарының азаюы, ауылдағы жұмыссыздық пен инфрақұрылымның әлсіреуі атап өтіледі. Клубтар мен кітапханалардың жабылуы, жұмыссыздық пен шарасыздық ауыл жастарын қоғамнан шеттетіп, мүмкіндігін тарылтады.
Қазақстанның мақтанышына айналған Қ.Сәтбаев, М.Әуезов, Б.Момышұлы сияқты тұлғалардың ауылдан шығуы — ауыл жастарына жағдай жасалса, елге берері мол екенін көрсетеді. Сондықтан ауылды қолдау — стратегиялық міндет.
Редакторлық түйін
Жастарға салдары арқылы ғана кейіс білдіру немесе құрғақ ақыл айту жеткіліксіз. Жастарға мүмкіндік беру керек: заманауи талапқа сай саясат жасап қана қоймай, қаржылық және әлеуметтік қолдаумен нақты мүмкіндік алаңдарын кеңейту қажет. Бұл жастарды әлеуметтік қорғауға да, ел ертеңін жасауға қатыстыруға да ықпал етеді.
Ұрпақтар айырмасы: кешегі жас пен бүгінгі жас
Жас ұрпақ дүниетанымындағы өзгерістерді ой елегінен өткізу — әрі теориялық, әрі өмірлік тұрғыдан маңызды. Егемендік қоғамның бағыт-бағдарын өзгертіп, құндылықтар мен қажеттіліктерді қайта қалыптастырды; бұл өзгерістер жастардың ой-санасына және өмірлік ұстанымына әсер етпей қалған жоқ.
Кешегі кеңістік
ХХ ғасырдың 60–70-жылдарындағы жастар «жарқын болашақ» идеясына сеніп өсті, құндылық жүйесі біршама тұтас болды. Рухани әлем көбіне еңбек үстінде қалыптасты; ұжымдық өмір мен қоғамдық пайдалы еңбек қоғамдастықтың негізгі тетігіне айналды.
Белсенді жастар қоғамдық ұйымдар төңірегіне топтасып, қоғамдық-саяси іске жауапкершілікпен қарау талап етілетін. Ал енжар топтың қоғамдық тапсырмасы тұрақты болмай, қоғам өміріне қатысу деңгейі төмен еді.
Бүгінгі кеңістік
Бүгінгі жас — әлемнен хабардар, ақпаратқа қанық, таңдауы көп, бірақ тұрақсыздық пен құндылықтар плюрализмі күшейген дәуірдің өкілі. Жастардың «рухтың беймаза күйі», болмысқа сын көзбен қарауы, тәуелсіздікке ұмтылысы — олардың табиғи ерекшелігі ретінде көрінеді.
Осы айырмашылықты «жер мен көктей» деуге болмас, бірақ елең еткізер өзгеріс бар: бүгінгі таңда тұлғалық жауапкершілік ауыр, ал қоғамдық қолдау әрдайым біркелкі емес.
Қорытынды сұрақ
Бесігімізді түзегеніміз рас. Ендігі басты сауал — соған лайық орта қалыптастыра алдық па, жастардың әлеуетін ел дамуына толық жұмылдыра алдық па? Бұл сұрақтарға жауап — жастарды тыңдаудан, мүмкіндік беруден және тұрақты, әділетті әлеуметтік саясаттан басталады.
Пайдаланылған дереккөздер
- Абдирайымова Г. С. Социальная работа с молодежью. Алматы: Қазақ университеті, 2003.
- Қарабалаев Е. «Жастар құқығына — толық кепілдік». Заман-Қазақстан, 2002, 22 ақпан.
- «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жастар саясаты туралы» заң жобасы. Егемен Қазақстан, 2002, 14 мамыр.
- «Жаңа ғасыр — жастардың қолында». Астана Ақшамы, 2002, 27 шілде.
Ескерту: Мәтін редакцияланып, орфографиясы мен пунктуациясы түзетілді; мазмұндық өзек сақталды.