Батыс Қазақстандағы мәдени-тарихи ескерткіштер туралы

Ең көне олжалар: ерте тас дәуірі

Батыс Қазақстан аумағындағы ең көне археологиялық табылымдар облыстың оңтүстігіндегі ежелгі шақпақ тас жыныстары бар орындардан анықталған. Бұл — шель–ашель үлгісіндегі құралдар мен оларды дайындауға пайдаланылған шикізат қалдықтары ұшырасатын тұрақтар. Аймақтың өте ертеден қоныс болғанын ерте тас дәуіріне жататын петроглифтер де дәлелдейді.

Кейінгі палеолит: табиғаттың құбылмалығы

Кейінгі палеолит кезеңінде қазіргі Батыс Қазақстан аумағында табиғи жағдайлар құбылмалы болған. Мұз қабатының еруі және Кавказ жотасының солтүстік сілемдеріндегі тектоникалық өзгерістер Каспий маңы деңгейін көтеріп, Каспий маңы ойпатының едәуір бөлігін су басуына әсер етті (қараңыз: “Қазақ ССР тарихы”, 1-том, Алматы, 1980, 81-бет).

Жергілікті өзгерістер климаттың құрғауына, шөлейттенуіне әкеліп, ірі шөпқоректі жануарлар санының күрт азаюына себеп болған. Дерек бойынша, соңғы мамонттардың бірі Жайық өзенінің сол жағалауында шамамен 8000 жыл бұрын жойылған (сонда, 82-бет).

Неолит және энеолит: мәдени аймақтардың қалыптасуы

Неолит пен энеолит кезеңінде Қазақстан аумағында Еуразия кеңістігіндегі үрдістерге ұқсас түрде шаруашылық сипаты ортақ ірі тарихи-мәдени аймақтар қалыптасты. Батыс және Орталық Қазақстанда палеолиттен бастап аңшылыққа бейімделген біртұтас материалдық мәдениет ізі байқалады: көптеп табылған жебе тәрізді бұйымдар соны аңғартады.

Неолит дәуіріндегі тұрақтар көбіне өзендік және көлдік типте кездеседі. Бұл кезең мәдениетінің Оңтүстік Орал, Солтүстік Қазақстан және Арал маңы ескерткіштерімен ұқсас тұстары бар. Айрықша белгісі — көшпелі тұрмыс кешкен дала аңшыларының мәдениетімен сипатталуы.

Кельтминар мәдени қауымдастығы

Аңшылар мен балықшылар арасындағы мәдени-шаруашылық байланыстар кельтминар мәдени қауымдастығынан айқын көрінеді. Батыс Қазақстан аумағында ол бедерлі қолөнер үлгілерімен (шақпақ тас құралдары, пішіні ерекше, өрнегі ойылған қыш ыдыстар) танылады.

Кельтминар ескерткіштері әсіресе Ақтөбе облысы аумағында кеңірек зерттелген. Батыс Қазақстан облысындағы “Солянка” (Тасқала маңы) қоныстарының материалдарын зерттеушілер де осы мәдениетке жатқызады.

Бұл қауым өкілдері алғашқы ұсақ жануарларды қолға үйрете бастаған болуы мүмкін. Дегенмен кельтминарлықтар, жалпы алғанда, “неолит төңкерісі” деп аталатын өндіруші шаруашылықтың орнығуына тікелей қатыса қойған жоқ.

Қола дәуірі және “Кресты” ескерткіштері

Соңғы 25 жылда Ғ. А. Кушаев жүргізген далалық зерттеулер Далалық Жайық бойы аумағының б.з.б. I мыңжылдықтың басына дейін қола дәуіріндегі мәдени-тарихи қауымдастыққа кіргенін көрсеткен.

“Кресты” қонысы мен қорымында көпжылдық қазба барысында құнды материалдар табылды. Бұл кешен қара шұңқырлы археологиялық мәдениеттің (шамамен б.з.б. III ғасыр – б.з.б. II ғасырдың басы) Далалық полтавкиндік мәдени өріске қатысы болуы мүмкін деген болжамды кейбір олжалар арқылы қуаттайды.

Дәл осы аумақта қима мәдениетінің жергілікті нұсқасында ескі қорған үстіне шұңқыр қазбай, топырақ үйіп жерлеу дәстүрі қалыптасады. Ал керамика пішіндері, ою-нақыштары және жерлеу ғұрпы Дон бойы мен Еділ жағалауындағы қималық жерлеу дәстүрін көп жағдайда қайталайды.

Қырықоба (Қараоба): ірі қорғандар кешені

Батыс Қазақстан облысының Бөрілі ауданы аумағындағы “Қырықоба” ескерткіші ғылымға XIX ғасырдан белгілі. 1883 жылы Кастанье тізімінде ол жергілікті атаумен “Қараоба” ретінде тіркелген. Бұл — Еуразиядағы ең ірі қорғандар кешендерінің бірі ретінде қима мәдениетінің бірқатар ерекшеліктерін көрсететін нысан.

Сармат және савромат кезеңдері

Сарматтық археологиялық ескерткіштер — кеңінен әрі жан-жақты зерттелген нысандардың бірі. Олар шартты түрде бірнеше кезеңге бөлінеді:

• Прохоровтық (ерте сармат)

  б.з.б. IV–II ғасырлар

• Сусловтық (орта сармат)

  б.з.б. II ғасыр – б.з. II ғасыр

• Соңғы сармат

  б.з. II–IV ғасырлар

Кей деректерде соңғы кезең Шипов станциясы маңындағы зерттеулерге байланысты “шиповтық” деп те аталған. Алайда кейінгі зерттеулер олардың бір бөлігі б.з. IV–V ғасырлардағы ғұндар дәуіріне жатуы мүмкін екенін көрсетеді.

Савромат мәдениеті, жалпы алғанда, қару-жарақты жауынгерлердің ірі жануарлар сүйектерімен және о дүниелік азық ретінде қойылған құрбандық белгілерімен бірге қорғанға жерленуімен сипатталады. Қызықты нысандардың бірі — Володарка селосы маңындағы “фалларлы” жерлеу. Мұндағы материалдар савромат тайпаларының герман-фракиялықтармен байланысын меңзейді.

Савромат мәдениетінің соңына қарай бұл аймақта биіктігі шамамен 4 метрге дейін жететін ірі қорғандар пайда болады. Олардың көпшілігі тоналғанымен, дәуір сипатын ашатын деректердің бір бөлігі сақталған.

Еділ–Жайық аралығы: ескерткіштердің таралу аймақтары

Б.з.б. VI–IV ғасырларда Еділ–Жайық бойы даласының ұлан-ғайыр аумағында тегі жақын тайпалар қоныстанған. Еділ мен Жайық өзендерінің аралығында ескерткіштер Қараөзен және Сарыөзен жағалауларынан, Қамыс–Самар көлдері маңынан табылған.

Жайық өңірінде олар көбіне Елек, Шаған, Шыңғырлау өзендерінің жағалауларында, Қобда өзенінің Елекпен қосылар тұсында және Жайықтың сол жағалауында кездеседі.