НЕКЕ ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ МАЗМҮНЫ
Неке: мәні, мазмұны және тіркелуі
Отбасы — әлеуметтік институттардың белгілерін бойына сіңірген, әлеуметтік жүйенің аса маңызды саласы. Ол қоғамдық құрылымның шағын, бірақ ерекше үлгісі ретінде адамдардың өзара тұрақты қарым-қатынасын қалыптастырады және қоғамның алғашқы ұясы болып саналады.
Отбасының қалыптасуы үшін некенің орны ерекше. Неке — әйел мен еркектің ерікті түрде одақ құрып, өзара құқықтары мен міндеттерін айқындайтын әлеуметтік-құқықтық форма. Ол адамның әлеуметтік, материалдық және рухани өміріндегі қажеттіліктермен тығыз байланысты.
Некенің мазмұны неге кең?
Жыныстық қатынас тек биологиялық құбылыс емес. Ол сүйіспеншілікпен қатар, адамгершілік және эстетикалық өлшемдерді де қамтиды. Сондықтан некенің мазмұны жыныстық қатынаспен шектелмей, тұлғалық және әлеуметтік жауапкершілікке ұласады.
Некенің берік негізі — сүйіспеншілік. Неке — ер мен әйел қатынастарының тарихи өзгеріп отыратын әлеуметтік формасы; қоғам бұл қатынасты реттеп, ата-аналық құқық пен міндеттер жүйесін орнықтырады.
Заңдық және діни тіркеудің рөлі
Біздің елімізде неке, негізінен, азаматтық тәртіппен тіркеледі (ЗАГС). Тарихи тұрғыдан кей кезеңдерде неке діни рәсімдер арқылы да рәсімделіп отырған; әлемнің бірқатар елдерінде шіркеулік тіркеу кең тараған. Дегенмен азаматтық тіркеудің практикалық маңызы зор: ажырасу, мүлікті бөлу, балаға материалдық кепілдеме беру сияқты мәселелер көбіне осы құжаттың негізінде сот арқылы шешіледі.
Қалай болғанда да, некенің заң жүзінде немесе діни орындар арқылы рәсімделуі жұбайлардың отбасындағы міндеттерін нақтылап, жауапкершілігін арттырады. Некелік құқықтың орнығуы — табиғи заңдылық қана емес, адамгершілік және эстетикалық құндылықтарды байытатын тарихи құбылыс.
Сүюдің адамдық өлшемі
Сүю — сүйген адамның өмірімен өмір сүру, өз бақытыңды өзгенің бақытымен ұштастыра білу. Некеге дейінгі қатынас жастардың бірін-бірі танып, сыйлауы мен махаббатына сүйенуі тиіс. Шынайы махаббат — берік отбасының өзегі.
Отбасы: әлеуметтік институт ретіндегі мазмұны
Отбасы әлеуметтік институт ретінде адам қоғамының қалыптасуымен бірге пайда болды. Отбасының дербестігі болғанымен, отбасылық қатынастар қоғаммен және оның дамуымен тікелей байланысты.
Отбасы — шағын әлеуметтік топ. Оның мүшелері некемен, қандас туыстықпен, ортақ тұрмыспен және өзара адамгершілік пен жауапкершілік байланыспен өмір сүреді. Отбасы қоғамның бастапқы ұясы ретінде қоғамдық-әлеуметтік құрылымның негізін құрайды.
Отбасында қалыптасатын құндылықтар
- Үлкенге құрмет, кішіге мейірім
- Адамгершілік пен жауапкершілік
- Отансүйгіштік сезімдерінің бастау алуы
Екі іргетас
Еркек пен әйел — отбасының екі іргетасы. Адам баласы мейірім мен рақатты ананың құшағында, әкенің қара шаңырағында сезінеді. Ерлі-зайыптылар өз құқықтары мен міндеттерін түсініп, дұрыс әрекет еткенде, отбасында бақыт пен татулық орнығады.
Тарихи өзгеріс және отбасының күрделілігі
Отбасы — тарихи өзгеріп отыратын әлеуметтік құбылыс. Некелік қатынастардың алғашқы формаларының бірі полигамия болса, өндіріс құралдарына жеке меншіктің орнығуына байланысты моногамиялық (бір некелік) отбасы кең тарады.
Отбасы некеге қарағанда күрделірек жүйе: ол жұбайларды ғана емес, олардың балаларын және басқа туыстарын да біріктіреді. Негізінде отбасы тұрақты жүйе болғанымен, оның беріктігіне құқық, дін, қоғамдық пікір, психологиялық факторлар және экономикалық жағдай әсер етеді.
Теңдік пен еркіндік — берік некенің талабы
Отбасының негізін қалайтын неке ерікті және тең құқықты болуы керек. Күштеп қосылу немесе тәуелділік салдарынан некелестіру отбасылық бақытқа да, тұлғалық дамуға да қайшы келеді. Жұбайлық қатынас материалдық есепке емес, табиғи, шынайы және адал сүйіспеншілікке негізделуі тиіс.
Отбасының қоғамдық құндылығы неде?
Отбасының қоғамдық құндылығы тек меншік немесе мұрагерлікпен өлшенбейді. Ең бастысы — жеке тұлғалардың қалыптасуы мен рухани дамуына ықпал етуі. Сондықтан қоғам некелік-отбасылық қатынастардың нығаюына мүдделі болып, оған қамқорлық жасауға ұмтылады.
Махаббат туралы ой
«Махаббатсыз — дүние бос, хайуанға оны қосыңдар. Махаббат — өмір көркі…»
Махаббат өзінен өзі қалыптаспайды: оның қыры да, сыры да көп. Сондықтан некеге дейінгі қатынастың өзегі — сүйіспеншілік пен өзара тану.
Өзара тану — некенің беріктігі
О. Бальзак: «Ерлі-зайыптылар бастары қосылғанша бір-бірінің мінез-құлқы мен әдеттерін біліп алмаса, некенің бақытты болуы мүмкін емес», — деген. Бұл ой некенің жауапкершілікке негізделетінін және ортақ өмірге дайындық қажет екенін еске салады.
Отбасының негізгі қызметтері: ұрпақ жалғастыру
Отбасының маңызы оның атқаратын қызметтері арқылы да айқындалады. Отбасының қызметі — отбасының қоғаммен және жеке адаммен байланыс жүйесін көрсететін ұғым. Қоғамның бастапқы ұясы ретінде отбасы көптеген әлеуметтік қызмет атқарады, ал олардың ішінде ең негізгісі — ұрпақ жалғастыру.
Неге бұл мәселе тек жеке отбасының таңдауы емес?
Жұбайлардың бала саны туралы таңдауы тарихи кезеңдер мен әлеуметтік жағдайларға тәуелді өзгеріп отырған. Қоғам әлеуметтік саясат арқылы (экономикалық қолдау, әлеуметтік инфрақұрылым, құқықтық реттеу) бала тууға ынталандыруы немесе шектеуі мүмкін.
- Тарихта кей кезеңдерде түсікке (абортқа) құқықтық шектеулер енгізілді.
- Қытайда бір бала саясаты қолданылғаны белгілі; оның салдары туу деңгейіне және еңбек ресурстарына әсер етті.
Қазақстан контексті: демография және әлеуметтік саясат
Қазіргі жағдайда демографиялық үрдістер әлеуметтік-саяси және экономикалық мәселеге айналып отыр. Өндіріс пен экономиканың дамуы адам еңбегіне сүйенеді; жаңа зауыттар мен фабрикаларға білімді мамандар қажет. Қандай технология енгізілсе де, оның тетігін іске қосатын — адам.
Бір отбасындағы бала санының азаюы жиілеген кезде қоғамның болашағын ойлау маңызды: бала тууға ынталандыру, көпбалалы және жас отбасылардың материалдық жағдайын жақсарту, балабақшалардың санын арттырып, сапасын көтеру — ертеңге жасалған нақты қамқорлық.
Қорытынды ой
Ұрпақ жалғастыру — тек отбасылық мәселе емес. Ол қоғамның ұзақ мерзімді дамуына ықпал ететін әлеуметтік, саяси және экономикалық мәні бар ортақ міндет.