Қазақстанның сыртқы саясаты
Қазақстанның сыртқы саясаты: БҰҰ мінберіндегі басымдықтар
Еліміздің бас дипломаты Қасым-Жомарт Тоқаев Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 61-сессиясында сөз сөйлеп, қазіргі заманның өзекті мәселелері бойынша маңызды шешім қабылдауда БҰҰ рөлінің талассыз екенін атап өтті.
БҰҰ өз тарихындағы терең реформалар кезеңін бастан өткеруде. Осы ауқымды жұмыстың алғашқы нәтижелеріне тоқталған министр Бітімгершілік жөніндегі комитет пен Адам құқықтары жөніндегі кеңес сияқты жүйедегі сайланбалы жаңа органдарды құру туралы маңызды шешімдер қабылданғанын айтты. Бұл органдардың қызметі мүше мемлекеттер делегацияларының белсенді жұмысы арқылы айқындалды.
Сонымен бірге, Бас Ассамблея мен Қауіпсіздік Кеңесін реформалау бағытындағы ілгерілеудің болмауы ұйымның институционалдық жаңаруын айтарлықтай тежеп отырғаны да айтылды.
Негізгі ой
Қазақстан халықаралық аренада ұлттық мүддені берік қорғай отырып, БҰҰ Жарғысының мақсаттары мен қағидаттарын қатаң ұстанатынын білдірді.
Азиядағы қауіпсіздік архитектурасы: АӨСШК бастамасы
Министр Қазақстанның 1992 жылы жариялаған алғашқы бастамаларының бірі — Азияда аймақтық қауіпсіздік тетігін құру идеясы болғанын еске салды. Қазір бұл бастама АӨСШК атауымен халықаралық қатынастардың маңызды факторына айналып, өзінің өміршеңдігін дәлелдеді.
Форум Хатшылығының құрылуы және АӨСШК екінші саммитінің қорытындылары Азияда ынтымақтастық тетіктерін қалыптастыруға қажетті алғышарттар жасайтыны атап өтілді.
Таратпау тәртібі және ядролық қауіпсіздік
Тоқаевтың пікірінше, міндеттемелерді жауапкершілікпен орындау — БҰҰ-ның әрбір мүше мемлекетінің парызы. Ядролық қару мәселесіне тоқтала отырып, Қазақстан таратпау режімін нығайтуды ұдайы қолдап келе жатқанын айтты.
Семейдегі қол қоюдың мәні
БҰҰ мінберінен Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақ құру туралы шарттың Семей қаласында қол қойылуының тарихи маңызына ерекше назар аударылды.
Шынайы прогресс шарты
Нақты ілгерілеу барлық мемлекеттер таратпауға қатысты міндеттемелерін толық орындаған жағдайда ғана мүмкін. Орталық Азия елдері шарттың күшіне енуіне байланысты Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелерімен консультацияларды жалғастыруға дайын екенін білдірді.
Барлық ядролық бағдарламалар ашық болуы және МАГАТЭ бақылауы аясында іске асырылуы тиіс. Сонымен қатар, қазіргі дағдарыс жай қару саласын да қамтып отыр. Жаппай қырып-жоятын қарудың лаңкестер қолына түсу қаупі ерекше алаңдаушылық тудырады.
Бұл мәселені шешудегі маңызды тетік — БҰҰ-ның Ядролық терроризм актілерімен күрес жөніндегі конвенциясына қосылу және оны орындау жөніндегі мүше мемлекеттердің міндеттемелері.
Қақтығыстар, бітімгершілік және алдын алу дипломатиясы
Елдер арасындағы шиеленістерге тоқталған министр қарулы қақтығыстардың әлі де халықаралық өмірдің шындығы екенін, мұны Ливан дағдарысы айқын көрсеткенін айтты. Осыған байланысты қауіпсіздік пен бейбітшілікті қолдау саласында БҰҰ әлеуетін тиімді пайдалану қажет.
Қазақстан қақтығыс басталған алғашқы сәттен-ақ дағдарысты шешудегі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің рөлін күшейтуді қолдады. Уақыт көрсеткендей, БҰҰ бітімгершілерінің күшейтілген құрамын жанжал аймағына жіберу сол жағдайдағы ең дұрыс шешімдердің бірі болды.
Ұсыныс: жанжалдың алдын алу тетіктері
Ливан дағдарысы қарулы жанжалдардың пайда болуы мен таралуын болдырмайтын тиімді тетіктің жеткіліксіз екенін көрсетті. Қазақстан БҰҰ-ның Алдын алу дипломатиясы және жанжалдарды болдырмау орталығын құрудың өзектілігін атап, мұндай құрылымдардың қызметі ұлттық мүдделер мен қауіпсіздік қағидаттарын ескере отырып мемлекеттерге көмектесуге бағытталуы мүмкін екенін жеткізді.
БҰҰ жүйесінің тиімсіздігі және мемлекеттер арасындағы өзара түсіністіктің жеткіліксіздігі жаһандық тұрақтылық пен қауіпсіздікке кері әсер ететіні тәжірибеде дәлелденіп отыр. Министр Қауіпсіздік Кеңесін реформалау үдерісінің тым созылып кеткенін, ал статус-квоның мүше мемлекеттер үшін тиімді еместігін айтты. Бұл мәселе бойынша түпкілікті шешім тек жүйелі диалог шеңберінде қабылдануы ықтимал.
Бас Ассамблеяның рөлі мен мәртебесін арттыру да әлі толық шешімін тапқан жоқ. Қазақстан реформалар арқылы халықаралық басты проблемаларды шешуде барлық мемлекеттердің рөлін күшейтуді маңызды деп санайды.
ЭКОСОС және көпжақты қатысу
Қазақстан өз кандидатурасын қараша айында өтетін сайлауда БҰҰ-ның Экономикалық және әлеуметтік кеңесіне (ЭКОСОС) ұсынды. Қасым-Жомарт Тоқаев қолдау білдірген мемлекеттерге алғыс айтып, сайланған жағдайда осы маңызды орган жұмысының барлық бағыттары бойынша белсенді іс-қимыл жасау ниетін жеткізді.
Лаңкестік, есірткі трафигі және көші-қон
Лаңкестік мәселесіне тоқталған министр Ирак пен Түркияда болған жарылыстарды, сондай-ақ Лондонда лаңкестік әрекеттің алдын алу фактісін еске сала отырып, бұл қатердің күшейіп келе жатқанын айтты. Онымен күресу халықаралық қауымдастықтың бірлескен күш-жігерін қажет етеді, ал үйлестіруді Қауіпсіздік Кеңесі шеңберінде нығайта түсу маңызды.
Қазақстанның есірткіге қарсы пәрменді күрес жүргізіп отырғаны атап өтілді. Алайда бұл қатермен бірде-бір ел жеке-дара күресе алмайды: тиімді нәтиже тек бірлескен қадамдар арқылы, БҰҰ ресурстарын тарта отырып қана мүмкін. Осы себепті Қазақстан Орталық Азиядағы аймақтық ақпараттық-үйлестіруші орталық құру жөніндегі БҰҰ бастамасын бірден қолдады.
Тоқаев Бас Ассамблеяның көші-қон және даму жөніндегі жалпы отырысы мүдделі тараптар арасында диалог орнатуға ықпал еткенін айтты. Қазақстан көші-қон үдерістерін бастан өткеріп отырған ел ретінде заңсыз көші-қон және еңбек миграциясы мәселелерін шешуге белсенді қатысуға дайын.
Ел ішіндегі жаңғыру және халықаралық бастамалар
Сөзін қорытындылай келе, Сыртқы істер министрі тәуелсіздік жылдарындағы құрылымдық реформалар Қазақстанды түбегейлі жаңартқанын атап өтті. Бүгінде Қазақстан серпінді дамып келе жатқан елдердің қатарында, алда сапалы даму міндеті тұр.
Үкімет алдына Қазақстанды әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына қосу міндеті қойылды. Осы мақсатқа жету үшін негізгі даму институттары қалыптастырылды. Ел басшылығы демократиялық үдерістерді дамытуға, азаматтық қоғам құруға, ұлтаралық және конфессияаралық келісімді нығайтуға айрықша мән береді. Бұл саясат жүзден астам ұлт пен көптеген діни конфессия өкілдері өмір сүретін мемлекет үшін ерекше маңызды.
Астанада өткен Әлемдік және дәстүрлі діндер жетекшілерінің съезінде діндер арасындағы белсенді диалогқа үндейтін Декларация қабылданды.
ТМД
Қазақстан ТМД төрағасы ретінде ұйым әлеуетін арттыруға бағытталған реформалау жоспарын әзірледі.
ШЫҰ және ЕурАзЭҚ
ШЫҰ мен ЕурАзЭҚ шеңберінде белсенді жұмыс жүргізіп, өңірлік ынтымақтастықты нығайтуға үлес қосуда.
ҰҚШҰ
Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымын қолдау арқылы өңірлік қауіпсіздікке қатысты ортақ жауапкершілік ұстанымын бекемдейді.
Тарихи қысқа мерзімде қалыптасу кезеңінен сенімді өте отырып, Қазақстан халықаралық күн тәртібінің негізгі мәселелері бойынша белсенді ұстанымын сақтайды және БҰҰ шешімдерін іске асыруда салмақты рөл атқаруға ниетті.
Сессия аясындағы екіжақты кездесулер
Осы күндері Қасым-Жомарт Тоқаев БҰҰ Бас Ассамблеясы сессиясы аясында бірқатар екіжақты кездесулер өткізді. БҰҰ-ның Бітімгершілік операциялар жөніндегі Бас хатшысының орынбасары Жан-Мари Гуэнномен кездесуде Қазақстанның әскери құрылымдарының бітімгершілік операцияларына қатысу мүмкіндігі талқыланды.
БҰҰ Бас хатшысының саяси мәселелер жөніндегі орынбасары Ибрагим Гамбаримен сұхбат барысында Орталық Азия аймағындағы жаңа сынақтар мен қатерлерге қарсы тұру, соның ішінде Ауғанстаннан есірткі тасымалдаумен күрес, аймақтық ынтымақтастықты күшейту, су-энергетикалық консорциум құру, көші-қон үдерістерін реттеу мәселелері көтерілді. Сондай-ақ Орталық Азияда БҰҰ-ның алдын алу дипломатиясы және жанжалдарды болдырмау орталығын ашу мүмкіндігі туралы пікір алмасылды.
Халықаралық мойындау
Ибрагим Гамбари Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа бейбітшілікті нығайтуға, аймақтық және жаһандық қауіпсіздікке қосқан жеке үлесі үшін алғыс білдірді. Ол Семейде қол қойылған Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ жөніндегі шартқа жоғары баға беріп, бұл таратпау режімін нығайта түсетінін атап өтті.
Гамбари Қазақстан халықаралық дипломатияның жаңа орталықтарының біріне айналып келе жатқанын атап өтіп, соңғы жылдары өткен бірқатар ірі іс-шараларды мысалға келтірді: теңізге шығатын жолы жоқ мемлекеттер мәселелері бойынша министрлік конференция, БҰҰ Контртеррористік комитетінің көшпелі отырысы, АӨСШК саммиті, Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезі.
Сонымен қатар, 2007 жылы Қазақстан БҰҰ ЭСКАТО-ның 63-сессиясын өткізетін орын ретінде белгіленді. БҰҰ-ның мамандандырылған мекемелерімен ынтымақтастық мәселелері БҰҰ Бас хатшысының орынбасары Анварул Чоудхури және ЮНИФЕМ атқарушы директоры Ноелин Хейзермен өткен келіссөздерде де талқыланды.
Ескерту: бастапқы мәтіннің соңғы сөйлемі үзік берілгендіктен, осы бөлім мәтіндік тұтастық сақтала отырып аяқталды.