1922—1924 жж. Ақша реформалары
Орталық банктің орны мен рөлі
Орталық банктер елдің несие жүйесін бақылайтын әрі реттейтін негізгі институт ретінде ерекше орын алады және экономиканы мемлекеттік басқарудың маңызды органы болып табылады. Олардың жетекші рөлі мемлекет берген кең өкілеттіктермен айқындалады.
Орталық банк — елдің эмиссиялық, резервтік және кассалық орталығы. Сонымен қатар ол норма шығару және басқару құқықтарына ие «банктердің банкі» және «соңғы сатыдағы несие беруші» ретінде әрекет етеді.
Орталық банк ақша-несие және валюта саясатын айқындайды. Оның басты мақсаты — пайда табу емес, ақша-несие саясатын іске асыру және елдің несие жүйесін басқару.
Мемлекет берген эмиссиялық құқыққа сүйене отырып, орталық банк экономиканы тұрақтандыруға бағытталған жалпы мемлекеттік саясатты және тауар-ақша тепе-теңдігін қолдайтын шараларды жүргізеді.
Ақша-несиелік реттеудің негізгі объектісі
Орталық банк тарапынан ақша-несиелік реттеудің негізгі объектісі — экономикадағы қолма-қол және қолма-қолсыз ақша массасы. Оның динамикасы төлемге қабілетті сұраныстың әртүрлі компоненттеріндегі өзгерістерге тәуелді.
Қазіргі жағдайда ақша айналысы несиелік сипатқа ие: ақша массасы көбіне банктердің несие-депозиттік қызметі арқылы қалыптасады. Сондықтан орталық банк ақша айналымының құрылымы мен көлемін екінші деңгейлі банктердің операцияларын басқару арқылы реттейді.
Қазақстандағы орталық банк: Ұлттық банк
«Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Заңға сәйкес, Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі — Қазақстанның Орталық банкі және банк жүйесінің жоғарғы деңгейі.
Тәжірибе жүзінде кассалық резервтердің едәуір бөлігі Ұлттық банкте шоғырланады. Олардың шаруашылық айналымға түсуі Ұлттық банктің мекемелері арқылы коммерциялық банктердің кассаларын толықтыру негізінде жүзеге асады.
Барлық банктер қолма-қолсыз есеп айырысуларды Ұлттық банктің мекемелері арқылы жүргізеді, ал қажет болған жағдайда Ұлттық банктен несие алады. Нәтижесінде қолма-қол және қолма-қолсыз есеп айырысу айналысы Ұлттық банк пен оның мекемелерінде шоғырланады.
Құқықтық мәртебе және мүлік
- Ұлттық банк — жеке мүлкі бар заңды тұлға.
- Мүлкіне ақша резервтері, алтын-валюта резервтері және басқа материалдық құндылықтар кіреді.
- Мүліктің қалыптасу көздері: банк қызметінен түскен табыс, бағалы қағаздардан түскен табыс, бюджет дотациялары.
Жарғылық қор және қорлардың құрылымы
Заңның 9-бабына сәйкес, Ұлттық банк жарғылық қорын 10 млрд теңге көлемінде мына көздер есебінен құрайды: республикалық бюджеттен бөлінген қаражат, мемлекеттен алынған негізгі қорлар және Ұлттық банк тапқан пайдадан аударымдар.
Ұлттық банк унитарлық орган болып табылады: жарғылық қордың жалғыз иесі — мемлекет. Негізгі қор ғимараттардан, құрылғылардан, көлік және өзге де құндылықтардан тұрады, ал айналым қаражаты банкке тиесілі ақша қаражаттарынан құралады.
Ұлттық банк резервтік және өзге де қорлар қалыптастырады. Резервтік қор жарғылық көлемінде құрылып, өзіндік табыс есебінен толықтырылады және операциялар бойынша ықтимал шығындарды жабуға бағытталады.
Пайда, аударымдар және салықтар
Ұлттық банктің қаржылық жылдағы пайдасы сол жылға жатқызылатын табыстар мен шығындардың айырмасы ретінде айқындалады. Шығындардың құрамына активтердің амортизациясы, соның ішінде банкноттар мен монеталардың құнының бір бөлігі кіреді.
Жарғылық, резервтік және басқа қорлар құрылғаннан кейін қалған пайда республикалық бюджетке аударылады. Ұлттық банк және оның мекемелері барлық салықтар мен төлемдерден босатылады.
Ұлттық банктің міндеттері мен негізгі бағыттары
Негізгі міндет
Ұлттық банктің негізгі міндеті — Қазақстан Республикасының ұлттық валютасының ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Қосымша міндеттер
- Ақша айналысы, несие, банктік есеп айырысу және валюталық қатынастар саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеу және іске асыру.
- Ақша-несие және банк жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге жәрдемдесу.
- Несиелік ұйымдарды реттейтін ережелерді әзірлеу және олардың орындалуын бақылау арқылы кредит берушілер мен салымшылардың мүдделерін қорғау.
Жұмыстың негізгі бағыттары
- Несиелік ресурстарды және ақша айналысын басқару.
- Инкассацияны ұйымдастыру және жүзеге асыру.
- Есеп жүргізуді және банктердің есептілігін ұйымдастыру.
- Нормативтік және әдістемелік актілерді шығару (барлық банктер үшін міндетті).
- Банк қызметін лицензиялау және ақша-несие реттеу әдістерін талдау.
- Банк қызметін бақылау және қадағалау.
- Елдің банк жүйесінің жиынтық балансын жасау.
- Ғылыми-зерттеу және аналитикалық жұмыстар жүргізу.
Валюта режимі және айырбас бағамы
Валютаны өзгерту құқығы Қазақстан Республикасының Парламентіне тиесілі, ал ұлттық валютаның қызмет ету шарттарын, мерзімін және тәртібін айқындау құқығы Қазақстан Республикасының Президентіне жүктеледі.
Ұлттық банк ұлттық валютаны шетел валюталарына айырбастау бағамын айқындау тәртібін белгілейді.
Қолма-қол ақша айналымы және эмиссия
Қолма-қол ақша айналымы ақшаның банктің кассасына үздіксіз қайтып келуі арқылы жүзеге асады. Қазақстанда банкноттарды өндіру және коммерциялық банктерге инкассациялауға лицензия беру тәжірибесінің енгізілуі нәтижесінде қолма-қол ақшаның жағдайы 1996 жылға дейінгі кезеңмен салыстырғанда өзгерді.
Екінші деңгейлі банктер корреспонденттік шоттағы қаражат қалдығы шегінде қолма-қол ақша алады, ал операциялық кассадағы қолма-қол ақша қалдығына шек қойылмайды.
Эмиссия ұғымы
Эмиссия — мемлекеттің банкноттарды, монеталарды және бағалы қағаздарды шығаруы. Ол қолма-қол түрде де, қолма-қолсыз ақша түрінде де жүзеге асуы мүмкін.
Қолма-қол ақша эмиссиясы айналысқа банкноталар мен монеталардың қосымша шығарылуын білдіреді.
Ақша базасы
Ақша базасы — Ұлттық банк шығаратын ақша. Оған айналымдағы қолма-қол ақша, міндетті резервтер және артық резервтер жатады.
Міндетті және артық резервтер: реттеу логикасы
Міндетті резервтер — бекітілген нормативтерге сәйкес Ұлттық банктегі арнайы шотта сақталуы тиіс банк депозиттерінің бөлігі. Ұлттық банктің келісімімен қаржылық тұрақты банктер үшін резервтеудің баламалы әдісі қолданылуы мүмкін.
Артық резервтер — банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттарында қалған қалдықтары. Айналымдағы қолма-қол ақшаның мөлшері осы қаражаттардың көлеміне байланысты болғандықтан, Ұлттық банк ақша базасын екінші деңгейлі банктердің корреспонденттік шоттарындағы қаражатты және жалпы өтімділікті реттеу арқылы басқарады.
Ақша мультипликаторы және оның шектеулері
Депозиттік ақша эмиссиясын реттеу ақша агрегаттарын және ақша мультипликациясын бақылау арқылы жүзеге асады. Ақша мультипликаторының көлемі, біріншіден, міндетті резервтеу нормасына, екіншіден, айналымдағы қолма-қол ақшаның үлесіне байланысты.
Қолма-қол ақша банктерден тыс айналымда болғанда мультипликацияланбайды. Сондықтан қолма-қол ақшаның үлесінің өсуі мультипликация тиімділігін әлсіретеді.
Ақша айналысының жылдамдығы және монетаризация
Экономикадағы ақша айналысының жылдамдығы Ұлттық банк тарапынан тікелей реттелмейді, алайда ол инфляция деңгейіне ықпал етеді және ақша-несие саясаты үшін маңызды көрсеткіш болып саналады.
Ақша айналысының жылдамдығы төмендеген сайын ұзақ мерзімді депозиттер мен инвестициялық несиелердің өсуі байқалады. Бұл, әдетте, экономиканың тұрақтылығы және ұлттық валютаға сенім бар кезде ғана мүмкін.
Керісінше, айналыс жылдамдығының жоғары болуы ұлттық валютаға сенімнің әлсіреуін, қолма-қол ақша үлесінің артуын және жинақтардың қысқаруын білдіруі мүмкін.
Ақша-несие саясатының құралдары
Пайыздық саясат
Пайыздық саясат — ақша-несие саясатының негізгі құралдарының бірі. Ұлттық банк ақша нарығындағы сұраныс пен ұсынысқа, инфляцияның жалпы деңгейіне және инфляциялық күтімдерге сүйене отырып, ортақ қайта қаржыландыру мөлшерлемесін белгілейді.
Ұлттық банк бұл саясатты нарықтық пайыздық мөлшерлемелерге ықпал ету үшін қолданады және мөлшерлемені мүмкіндігінше оң әрі нақты деңгейде ұстау мүддесін ескереді.
Теңге айналысқа енгізілгеннен кейін пайыздық саясаттың негізгі мақсаты — несиеге сұранысты төмендету арқылы ақша массасының өсу қарқынын баяулату және инфляцияны тежеу болды. Жоғары пайыздық мөлшерлемелер экономиканың шығындарына әсер ететіндіктен, мұндай саясаттың нәтижесі ұзақ мерзімді болашақта емес, қысқа уақыт ішінде көрінуі тиіс.
Валютаға сұраныс және тұрақтылық тәуекелі
Инфляцияға қарсы күрестегі маңызды факторлардың бірі — шетел валютасына шамадан тыс сұранысты азайту. Теңге енгізілгеннен кейінгі алғашқы жарты жылда бағам айырмасы есебінен алыпсатарлық табыс табу мүмкіндігі ірі банктердің қысқа мерзімді капиталының валюта нарығына ауысуына ықпал етті.
Айырбас бағамы арқылы көрінетін теңгенің сыртқы құны мен пайыздық мөлшерлемелер және бағалы қағаздардың табыстылығы арқылы көрінетін ішкі құны арасындағы теңгерімнің бұзылуы ұлттық валютаның тұрақтылығына кері әсер етеді.
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің динамикасы
| Кезең | Мөлшерлеме |
|---|---|
| 1994 ж. қаңтар–ақпан | 270% |
| 1994 ж. наурыз–тамыз | 300% |
| 1994 ж. қыркүйек | 280% |
| 1994 ж. соңы | 230% |
| 1995 ж. | 52,5% |
| 1996 ж. қыркүйек | 30% |
| 1997 ж. | 24% |
Қаржы операциялары бойынша көптеген пайыздық мөлшерлемелер қайта қаржыландыру мөлшерлемесіне индикативті түрде сүйеніп қалыптасады. Айырмашылықтар, негізінен, қарыз мерзіміне, дефолт тәуекеліне және мөлшерлеменің өзгеру тәуекеліне байланысты.
Резервтік талаптар
Банктерге берілетін несиелер көлемін реттеу, төлем қабілетсіздігі тәуекелін төмендету және акционерлер мен салымшылардың мүдделерін қорғау үшін Ұлттық банк резервтік талаптар механизмін қолданады.
1993 жылдың 1 қаңтарынан енгізілген ережелерге сәйкес міндетті резерв нормативі 18–20% деңгейінде болды. 1994 жылдың мамырына дейін осы тәртіп қолданылып, кейін норматив теңгедегі және шетел валютасындағы депозиттік міндеттемелердің жалпы көлемінен 30%-ға дейін өсті. 1994 жылдың 1 тамызынан бастап шетел валютасындағы депозиттер бойынша норматив 15%-ға дейін төмендетілді.
Ақша мультипликаторы: қысқаша динамика
- 1994 ж. 1 қаңтар: ақша массасы ақша базасынан 1,61 есе жоғары болды.
- 1994 ж. 1 сәуір: 2,21 есе.
- 1994 ж. 1 шілде: 3,1 есе.
- 1994 ж. 1 қазан: қолданылған шаралар нәтижесінде 1,66 деңгейіне төмендеді.
- 1995–1996 жж.: 1,8–1,9 деңгейінде сақталды.
Резервтердің шамадан тыс өсуіне байланысты резервтік талаптарды төмендетумен қатар, резервтеудің баламалы тәртібіне көшу мүмкіндігі пайда болды. 1995 жылы норматив 20%-ға, 1996 жылы 15%-ға дейін төмендеді.
Ұлттық банк резервтік талаптан аспайтын орташа айлық қалдыққа қатысты банктердің корреспонденттік шоттарына пайыз төлейді. Бұл қадам резервтік талаптар жоғары болған жағдайда несие және тартылған депозиттер бойынша пайыздық мөлшерлемелер арасындағы алшақтықты азайту қажеттілігінен туындайды.
1995 жылдың басында баламалы резервтеу тәртібін қолданған банктердің үлесі 32,6% болса, жыл соңында 48,4%-ға жетті. 1995 жылы банктердің 13,5%-ы резервтік талаптарды бұзып, оларға айыппұл санкциялары қолданылды.
Әлемдік тәжірибе: жоғары резерв нормаларының салдары
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, міндетті резервтер деңгейінің тым жоғары болуы қаржы делдалы ретіндегі банк жүйесінің тиімділігін әлсіретеді, өйткені ол несие ресурстарының экономикаға құйылуын тежейді. Жоғары нормалар АҚШ пен Германияда қолданылады.
АҚШ-та міндетті резервтер банктің санатына, депозиттің мөлшері мен түріне қарай сараланады және Федералды резервтік банктердегі пайызсыз депозиттік шоттарда сақталады. Резервтер коммерциялық банктердің несиелік белсенділігін жанама түрде реттеу құралы ретінде қарастырылады.
Несие операциялары және бюджеттік тәуекел
1994 жылғы қаңтардағы меморандумға сәйкес Ұлттық банк несиені үш негізгі бағыт бойынша ұсынды. Оның ішінде директивті несиелер — Үкімет айқындаған басымдықтар бойынша мемлекеттік бюджет тапшылығын жабу үшін коммерциялық банктер арқылы және несие аукциондары арқылы берілген несиелер.
1994 жылы Министрлер Кабинетінің қарамағына Ұлттық банк ұсынған 27,5 млрд теңге несиенің 75%-ы нақты несиеге берілді. Сонымен бірге бюджет кірісіне бөлінбеген пайда және 16,5 млрд теңге сомасындағы депозиттер бойынша төлемдер аударылды. Бұл таза төлемдер бюджет кірісінің шамамен 17%-ына тең болды.
Төлемсіздік және шаруашылықаралық есепке алу
1994 жылғы ақпан–сәуір кезеңінде кәсіпорындардың міндеттемелері мен өзара талаптарын шаруашылықаралық есепке алу арқылы төлемсіздік мәселесін шешу талпынысы өткен тәжірибенің қайталануы болды. Есепке алу нәтижесінде ақша массасы наурызда алдыңғы аймен салыстырғанда 40,6%-ға, ал сәуірде 56,4%-ға өсті.
Бұл тәсіл бір жағынан төлемсіздікті уақытша жеңілдеткенімен, екінші жағынан бағалардың өсуін ынталандырып, кәсіпорындардың айналым қаражатына қысым түсірді. Кейін бұл құралдан бас тартылып, оның орнына тұрақты жұмыс істейтін клиринг жүйесіне сүйену қажеттігі атап өтілді. Дегенмен, клиринг тек қаржы тәртібі сақталған жағдайда ғана тиімді нәтиже бере алады.
Бюджет тапшылығы және инфляция байланысы
Үкіметті несиелеу көлемі көбіне бюджет тапшылығының деңгейімен және оны баламалы көздер арқылы жабу мүмкіндігімен айқындалды. Тапшылық жоғары болған сайын несие эмиссиясының ықтималдығы артып, бұл инфляцияға ықпал етуі мүмкін.
Осыған байланысты Үкімет инфляциясыз баламалы көздерді кеңейтуге көңіл бөлді: сыртқы қарыздар және мемлекеттік бағалы қағаздар сол көздердің қатарына жатады.
1995 жылы орталық несиелер бойынша банктердің қарыздарын қайта құрылымдау процесі басталды. Бұл оң қадам ретінде бағаланды, өйткені 1993–1995 жылдары берілген қарыздар бойынша өсімпұл мен пайыздардың жиналуы жалпы экономикалық жағдайға, соның ішінде төлем қабілетіне және есеп айырысу тәртібіне кері әсер еткен болатын.