Қазақстанның инновациялық потенциал активизация механизмдері

Қазақстанның инновациялық әлеуетін белсендіру механизмдері

Инновациялық әлеуетті белсендіру (активизация) — экономиканың жаңаруын жылдамдататын, ғылым мен өндірістің байланысын күшейтетін және бәсекеге қабілеттілікті арттыратын тетіктер жүйесі. Бұл мәселені түсіну үшін инновациялық процестердің қалыптасу логикасын және инновацияның экономикалық категория ретіндегі қазіргі түсіндірмесін нақтылау маңызды.

1.1. Инновациялық процестердің қалыптасуының теориялық аспектілері

Инновациялық процестер теориясы, әдетте, бірнеше түйінді сұрақтарға жауап беруге тиіс:

Инновацияның мәні мен қозғаушы күші қандай және оның экономикадағы рөлі неде?
Инновациялық даму қарқынын (үдеуі мен баяулауы) реттеуге қажетті басқарушылық әрекеттерді кім жүзеге асырады және бұл үдерісте қандай экономикалық қатынастар қалыптасады?
Инновациялық даму субъектілерінің мақсаттарын іске асыратын механизмдер қаншалықты тиімді?

Қазіргі уақытта инновациялық процестер теориясы едәуір орныққан. Жинақталған білім мен көзқарастарды бірқатар ірі блоктарға топтастыруға болады:

Циклдік динамика және жаңалықтардың жіктелуі

Инновациялық дамудың циклдігі мен теңсіздігі
Ұзын толқындар, кластерлер және жаңалықтар классификациясы

Өсу және ғылыми-техникалық прогресс

Экономикалық өсу мен ғылыми-техникалық прогрестің арақатынасы
Ғылыми-техникалық прогрестің тиімділігін бағалау

Диффузия және мультипликатор әсері

Жаңалықтардың таралуы (диффузия)
Инновациялық мультипликаторлар

Технологиялық жүйелер және болжамдау

Технологиялық жүйелер мен технологиялық орнығу (қалыптасу)
Технологиялық болжамдау

Нарық, ұйым және саясат

Технология және нарық

Технология мен нарықтың байланысы: технологиялық рента, квазирента, технологиялық маркетинг және технология нарығының ерекшеліктері.

Кәсіпкерлік және адам факторы

Инновациялық кәсіпкерлік белсенділік және адам капиталын басқару.

Мемлекеттік саясат және басқару

Мемлекеттік инновациялық саясат және инновацияларды басқарудың ұйымдастырушылық механизмдері.

Бәсекелестік пен стратегия

Бәсекелестік стратегиялары, бәсекелестіктің даму кезеңдері және инновациялық стратегиялардың қалыптасу логикасы.

Теорияның тікелей қайнар көздері

Инновациялық даму теориясы бірқатар тұжырымдамалық бағыттардан бастау алады. Олардың өзегі — инновацияның мәнін айқындау, ресурстарды белгілеу, экономикалық конъюнктурамен байланысын түсіндіру, технологиялық жүйелердің орнығуын талдау және бәсекелестік стратегиялардың кезеңдерін сипаттау.

1.2. Инновация экономикалық категория ретінде: қазіргі заманғы интерпретация

Экономиканы түбегейлі реформалау және рыноктық қатынастарға көшу жағдайында кейбір жаңа категориялар пайда болады, ал бұрыннан бар ұғымдар жаңа әлеуметтік-экономикалық мазмұнмен толығады. Осы үдеріс инновация ұғымын нақты сипаттауға деген қажеттілікті күшейтеді.

Жоспарлы жүйедегі түсінік

Жоспарлы-шаруашылық жүйеде «инновация» түсінігі көбіне әр деңгейдегі жүйеішілік байланыстар арқылы қарастырылды: мемлекет пен кәсіпорын, мемлекет пен сала, мемлекет пен аймақ, сала мен кәсіпорын, аймақ пен кәсіпорын арасындағы қатынастар.

Нарық жағдайындағы өзгеріс

Рыноктық экономикада байланыстар күрделене түседі: мемлекет пен меншік нысаны әртүрлі кәсіпорындар, аймақ пен кәсіпорын, акционерлік және мемлекеттік кәсіпорындар, сондай-ақ еңбек ұжымы мен жеке қызметкер арасындағы қатынастар маңызды орын алады.

Мұндай көпдеңгейлі құрылым инновацияны реттеу жүйесіндегі басты шиеленістердің бірін — шаруашылық субъектілерінің мүдделер қайшылығын — талдауға мүмкіндік береді. Дағдарыстан шығу жолдарын іздеу мен даму траекториясын таңдау көбіне экономикалық мүдделер «координаталар жүйесінде» жүзеге асады. Бұл — әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық ілгерілеудің қуатты қозғаушы күші.

Рационалды мінез-құлық және экономикалық еркіндік

Инновацияның нақты мазмұнын ашуда субъектілердің рационалды экономикалық мінез-құлқы идеясы ерекше маңызды. Мәселен, мемлекеттік инновациялық саясаттың ықпалы туралы болжам тек шаруашылық субъектілері өз шешімдерін экономикалық рационалдылыққа сүйеніп қабылдайды деген жағдайда ғана сенімді болады. Бұл үшін экономикалық еркіндік пен ынталандырулар жүйесі қажет.

Әкімшілік-командалық жүйедегі қайшылық

Әкімшілік-командалық жүйе жағдайында жаңалықтарды жасау мен игеру қабілеті көбіне материалдық қызығушылықтың жеткіліксіздігінен әлсіреді. Бір жағынан, мемлекет мақсатты инвестиция салуға тырысты; екінші жағынан, өндірістік кәсіпорындар жаңалық енгізуге және жаңа өнім шығаруға құлықсыз болды. Жаңа технологияға көшу шығындары жоғары болғандықтан, жаңашыл кәсіпорындар жиі шығынға батты.

Қайшылықтардың туындауы инновацияның кез келген элементінің даму қуатын, бағыттарын, қозғалыс тенденциялары мен заңдылықтарын айқындайтын қайнар көздерді ашуға көмектеседі. Сонымен қатар қайшылық деңгейі қолда бар жағдай мен мүмкін (және қажетті) өзгерістердің ауқымын да белгілейді.

Ғылыми-техникалық жаңалық енгізудің екі қыры

Ғылыми-техникалық жаңалық енгізу — ең алдымен өндіргіш күштердің дамуы мен прогресінің көрінісі. Бірақ оны іске асыру міндетті түрде экономикалық қатынастарда да өзгерістерді алдын ала талап етеді.

Осы себепті жаңалық енгізу процестерін зерттеу өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың, материалдық және рухани өндіріс диалектикасының нақты объектісі ретінде қарастырылады.

Дәстүрлі өндірістен инновациялық өндіріске өту

Өндіргіш күштердің қазіргі даму деңгейі ғылым мен техниканың сапалы жаңа бірігуін талап етеді. Бұл концентрацияланған түрде дәстүрлі өндірістен инновациялық өндіріске өтуді білдіреді:

Дәстүрлі өндіріс — тұрақты технология бойынша қайталанатын өнім шығару.
Инновациялық өндіріс — үнемі жаңа шешімдерді жасап, жаңа тәсілдермен құрастыру және енгізу.

Отандық әдебиеттегі зерттелу деңгейі

Әлемдік ғылымда инновациялық өндіріс пен инновациялық даму категориялары ғылыми айналымда орныққанымен, отандық әдебиетте «жаңалық енгізу», «инновациялық процесс», «инновациялық өндіріс», «инноватика» ұғымдары жиі әрі жүйелі түрде талдана бермейді. Қазақстандық экономистер еңбектерінде бұл категориялардың нақты әрі бірізді анықтамалары жеткіліксіз кездеседі; әртүрлі, кейде қарама-қайшы көзқарастар да бар.

Жұмыс анықтамасы

Инновация — шаруашылық жүргізуші субъектілердің ғылыми негізделген идеялар мен шешімдерді әзірлеуін және енгізуін қамтитын, мемлекеттік және рыноктық реттеу арқылы қоғам өмірінің сапасын арттыруға бағытталған мақсатты үдеріс.

Бұл интерпретация инновацияны тек техникалық жаңару ретінде емес, мүдделер, ынталандырулар, басқару және институттар тоғысындағы әлеуметтік-экономикалық құбылыс ретінде қарастыруды ұсынады.