Аудиттің мәні және оның нарықтық экономика жағдайындағы ролі
Аудиттің тарихи қалыптасуы: басқарудан қоғамдық сенімге дейін
Аудиттің көп ғасырлық тарихы бар. Арнайы әдебиеттерде оның пайда болу кезеңдері әртүрлі сипатталады. Дегенмен тарихи деректер аудиттің басты миссиясы бір екенін көрсетеді: қаржылық ақпараттың шынайылығын қамтамасыз ету және оны пайдаланушылар үшін сенім тетігін қалыптастыру.
Түйін
Аудит қоғам дамуының әр кезеңінде өзгергенімен, оның өзегі — адалдықты тексеру, тәуелсіз бағалау және тәуекелді төмендету.
Ежелгі Қытай: алғашқы мемлекеттік аудит
Тарихи жазбаларға сүйенсек, әлемде аудиторлық қызметтің ең ерте үлгілерінің бірі Ежелгі Қытайда қалыптасқан. Біздің эрамызға дейінгі 700-жылдардың өзінде-ақ Бас аудитор қызметі болғаны айтылады. Оның негізгі міндеті — мемлекеттік ақша мен мүлікті басқару құқығы бар шенеуніктердің адалдығына кепілдік беру.
Уақыт өте келе қоғам құрылымы өзгерген сайын, үкіметтік аудиторлық мекемелердің міндеттері, құқықтары және қызмет түрлері де қайта қалыптасып отырған.
Лука Пачоли және есеп кітаптарын куәландыру мәдениеті
Кейбір зерттеушілер аудиттің қалыптасуын бухгалтерлік есептің ғылым ретінде орнығуымен байланыстырады. Бұл тұрғыда итальян математигі Лука Пачолидің (1445–1515) еңбегі ерекше аталады. 1494 жылы оның «Шоттар мен жазбалар туралы трактаты» жарық көрді.
Неліктен бұл маңызды болды?
- Көпестік кітаптар арнайы бюроларда тіркеліп, бірінші беті жазумен куәландырылып, мөрмен бекітілетін.
- Бұл тәжірибе екі түрлі кітап жүргізіп (бірін сатып алушыға, бірін сатушыға көрсету) алдау тәуекелін азайтты.
- Тіркелген жазбаларға сүйене отырып ант беру — жауапкершілікті күшейтті.
Осы идеялар аудиттің басты ұстанымдарымен сабақтас: құжаттың тұтастығы, айғақтың сақталуы және жалғандықтың алдын алу.
Шотландия және кәсіпқой аудиттің орнығуы
1773 жылы Шотландия астанасы Эдинбургтің адрестік кітабында жеті аудитордың есімі көрсетілгені айтылады. Кейінірек, 1854 жылы бухгалтер-аудиторларды біріктірген «Бухгалтерлер қоғамы» құрылды. Осы деректерге сүйене отырып, бірқатар авторлар Батыста кәсіпқой аудиттің ХІХ ғасырдың ортасында Шотландияда қалыптасқанын атап өтеді.
К.А. Угольников көзқарасы
Аудиттің түп-тамыры кәсіпорынды тікелей басқарушылар мен инвесторлар мүддесінің бөлінуінен басталады. Акционерлік қоғамдар пайда болған кезде аудитор (ревизор) сыртқы есеп берудің қоғамдық бақылаушысы ретінде маңызды орынға шықты.
Яғни, тәуелсіз бухгалтер-аудитор мамандығы акционерлер, кредиторлар және салық органдары кәсіпорынның қаржылық жағдайына объективті қорытынды бере алатын маманды қажет еткен кезеңде айқын қалыптасты.
1862 жылғы заң және міндетті тексерудің күшеюі
Аудиттің дамуына 1862 жылы қабылданған Ұлыбританияның компаниялар туралы заңы жаңа серпін берді. Онда компаниялардың қорытынды есептері кемінде жылына бір рет міндетті түрде тексерілуі тиіс екені белгіленді.
Бұл талап кездейсоқ туған жоқ: серіктестіктің өзіне толық сенім арту тәуекелді еді, себебі банкроттық жағдайында акционерлер, пай қосушылар немесе кредиторлар капиталын жоғалтуы мүмкін болатын. Сондықтан қоғамға тәуелсіз бағалау және кәсіби қорытынды қажет болды.
Практикалық нәтиже
Аудитордың қорытындысы тыңдалғаннан кейін ғана акционерлердің жалпы жиналысында жылдық есеп бекітілетін (немесе бекітілмейтін), әрі басқару сапасына баға берілетін. Осылайша тәуелсіз аудиторлар жарияланған қаржылық жағдайдың шынайылығына кепіл беретін институтқа айналды.
«Аудитор» сөзінің төркіні және ауызша есеп дәстүрі
«Аудит» ұғымы бастапқыда «тыңдаушы» мағынасында қолданылған. «Аудитор» сөзі латынның audio («тыңдаймын», «тыңдап тұр») сөзінен шыққан.
Орта ғасырдың соңына дейін көптеген елдерде сауатты адамдар аз болғандықтан, лауазымды тұлғалардың қорытынды есептерін тыңдайтын қызметкер «аудитор» деп аталған. Ол кезеңде жазбаша құжатты бұрмалау оңай деп саналып, ауызша есеп беруді сенімділеу көрген: бетпе-бет отырып есеп беру өтірік айтуға кедергі болады деген түсінік болған.
Мәдени астар
Қазақтың «бет көрсе — жүз ұялады» деген сөзі де осы ойға жақын: сенім мен жауапкершілік адамның адамгершілік қасиетіне тіреледі.
Аудит не үшін қажет: сенімсіздіктен институционалдық шешімге дейін
Аудит «бізге бұрын белгісіз болған» құбылыс емес: шет елдерде ол ерте дамып, бухгалтерлік есеп, экономикалық талдау және басқару жүйесінде маңызды орын алды. Себебі шаруашылықты басқаруда негіз болатын тірек — есеп және бақылау.
Дамыған тәжірибеде аудит көбіне «шаруашылық субъектілеріне қызмет көрсету» ретінде қарастырылады: кәсіпкер келісімшарт арқылы төлем жасап, аудит жүргізуді тапсырады, ал аудитор тексеру нәтижесінде қорытынды береді. Сонымен қатар аудитор есепті ұйымдастыру, салықпен есеп айырысу, банк операциялары және басқа да бағыттар бойынша кеңес беруі мүмкін.
Аудитке қажеттілікті тудыратын объективті жағдайлар
- Инвесторлар мен кәсіпорын әкімшілігінің мүдделері сәйкес келмеуі және өзара сенімсіздік.
- Ақпарат бұрмаланса, басқарушылық шешімдердің қате болуы.
- Әкімшіліктің арнайы білімінің жеткіліксіз болуы.
- Кәсіпорын қызметінің күрделілігі мен «коммерциялық құпия» факторларының есеп сапасына ықпалы.
Аудиторлық қорытындыға сүйене отырып, пайдаланушылар өздері үшін «кіммен жұмыс істеуге болады» деген шешім қабылдай алады. Мысалы, банк несие беру алдында кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын аудит қорытындысы арқылы бағалайды.
Әлемдік тәжірибедегі атаулар және ортақ мақсат
Аудит мамандары елдерге қарай әртүрлі аталады: АҚШ-та — қоғамдық бухгалтер, Англияда — ревизор, Францияда — бухгалтер-сарапшы немесе есеп комиссары, Германияда — шаруашылық басқарушысы және т.б. Атауы бөлек болғанымен, мақсат ортақ: бухгалтерлік (қаржылық) есептілікті тексеру және оның шынайылығы туралы кәсіби қорытынды беру.
Қазақстандағы аудит: алғашқы қадамдар және заңдық негіз
Қазақстан Республикасында аудит фирмасы алғаш рет 1990 жылы Министрлер Кеңесінің қаулысы негізінде құрылды (15.11.1990 ж., №60). Осы құжатқа сәйкес Қаржы министрлігі тарапынан шаруашылық есеп қағидаттарымен жұмыс істейтін «Қазақстанаудит» орталығы ашылып, облыстарда аумақтық бөлімшелер құрылды.
1992 жылдан бастап ұйым дербес акционерлік компания ретінде әртүрлі меншіктегі кәсіпорындар мен мекемелерге аудиторлық қызмет көрсете бастады. Елімізде аудиттің жүйелі дамуына құқықтық негіз болған маңызды қадам — 1993 жылғы 18 қазанда қабылданған «Қазақстан Республикасындағы аудиторлық қызмет туралы» заң. Бұл заң аудитті біріздендіріп, тиімді жүргізудің қағидаларын бекітті, сондай-ақ халықаралық ынтымақтастық пен маманданудың бағыттарын айқындады.
Қазіргі кезеңде Қазақстанда халықаралық ірі аудит құрылымдарының филиалдары да, отандық аудит фирмалары да жұмыс істейді. Бұл бәсекелестік қызмет сапасын арттыруға ықпал етті.
Нарықтық экономика және бақылаудың рөлі
Нарықтық қатынасқа көшу жағдайында қатаң бақылау мен тексерудің маңызы артады. Нарықта бәсекелестік негізгі қозғаушы күш болғандықтан, «ойын тәртібі» сақталмаған жерде нарықтық дамудың тиімділігі толық іске аспайды. Осы тұрғыдан аудит — сенім, тәртіп және жауапкершілік мәдениетін күшейтетін құрал.
Кәсіпкерлер үшін аудиттің практикалық мәні
- Шаруашылықтың тұрақтылығын қамтамасыз ету.
- Басқаруды сенімді түрде ұйымдастыру.
- Іскерлік қатынастарда өзара сенімді арттыру және капитал тиімділігіне көз жеткізу.
Аудиттің анықтамасы, пәні және негізгі міндеттері
Аудит дегеніміз
Аудит — клиенттің қалауы бойынша келісімшарт негізінде жүргізілетін, кәсіпорындар мен фирмалардың бухгалтерлік есептері мен шоттарын тәуелсіз тексеретін мамандандырылған қаржылық бақылау түрі.
Аудиттің мақсаты
Қаржылық есеп берудің дұрыстығын анықтау үшін алғашқы құжаттар мен өзге ақпараттың толықтығын, шынайылығын және қолданыстағы заңдар мен нормативтік актілерге сәйкестігін тәуелсіз түрде бағалау.
Аудит пәні
Шарт бойынша тәуелсіз сараптамалық негізде бухгалтерлік есептілікті талдау және тексеру арқылы орындалған операциялардың дұрыстығын, анықтығын анықтап, толық әрі объективті баға беру. Сонымен бірге ішкі бақылау жүйелерінің, есеп саясатының және нормативтік талаптарға сәйкестіктің сақталуына назар аудару.
Қаржылық есептілік аудитінің негізгі міндеті
Белгілі бір мерзім бойынша есепте көрсетілген активтер, міндеттемелер, меншік капитал және қаржылық нәтиженің толықтығы мен дұрыстығын объективті бағалау, сондай-ақ субъектінің есеп саясатының заңдар мен нормативтік актілерге сәйкестігін тексеру.
Аудитор және біліктілік талаптары
Аудитор — заңмен белгіленген тәртіп бойынша құқықтары мен міндеттері бекітілген, біліктілік талаптарына сай келетін және квалификациялық аудиторлық аттестаты бар жеке тұлға.
Квалификациялық аттестат
Бұл — жоғары білімі бар, экономикалық бейін бойынша кемінде 3 жыл еңбек өтілі бар тұлғаның қосымша емтихандарды тапсыру арқылы мамандандырылған білім алғанын куәландыратын құжат.
Тексеру барысында аудитор тәуелсіздікті сақтап, аудиторлық дәлелдер мен құжаттарды дұрыс бағалауы тиіс. Қаржылық құжаттарды тексергенде, дәлелдемелердің толықтығы мен жеткіліктілігіне ерекше мән беріледі.
Аудиторлық қызмет және негізгі қағидалар
Аудиторлық қызмет — аудитті ұйымдастыру, әдістемелік қамтамасыз ету, аудиторлық тексеруді орындау және өзге де ілеспе қызметтер көрсету түріндегі кәсіпкерлік қызмет.
1) Ғылыми негізділік
Аудит тұжырымдары ғылыми негізделген, дәлелденген болуы керек. Жұмыс барысында зерттеу әдістері мен экономикалық талдау қолданылады: фактілер зерттеліп, соның негізінде қорытынды жасалады.
2) Объективтілік
Қорытынды тек фактілерге сүйеніп жасалады. Аудитор шыншыл болып, бұрмалауға бармауы тиіс; қорытындысы күдік туғызбайтындай дәлелді болуы қажет.
3) Дербестілік (тәуелсіздік)
Аудитор тапсырыс берушіге тәуелді болмауы керек. Тәуелсіздікті қорғау үшін әртүрлі тетіктер қолданылады: аудиторларды ротациялау, аудитор соты, мемлекеттік бақылау институттары және аудит комитеттері.
Мысалы, бір аудитордың бір кәсіпорынды ұзақ уақыт қатарынан тексеруі тәуелсіздікке қауіп төндіруі мүмкін, сондықтан ротация тәжірибесі енгізіледі.
4) Кәсіби біліктілік
Аудитті жоғары деңгейлі мамандар жүргізуі тиіс: теорияны, тәжірибені, аудит әдістерін, талдау мен сараптау тәсілдерін, сондай-ақ заманауи ақпараттық құралдарды меңгеруі қажет. Аудитор тек өзі жеткілікті тексеріп көз жеткізген дерекке сүйеніп қана қорытынды жасайды.
5) Сенімділік және құпиялылық
Аудитор тексеру барысында алған мәліметтердің құпиялылығын сақтауға міндетті. Үшінші тұлғаларға ақпарат тек ерекше жағдайларда және тапсырыс берушімен жазбаша келісім негізінде ғана берілуі мүмкін.
6) Жеделдік
Аудиттің уақтылы орындалуы маңызды: материалдар тапсырыс берушіге келісілген мерзімде тапсырылуы тиіс. Жеделдікке екі фактор әсер етеді: аудит мерзімінің нақты шектелмеуі және төлемнің көбіне жұмыс уақытына байланысты есептелуі.
Қорытынды: аудиттің қоғамдағы орны
Аудит — есепті тексеру ғана емес, ол қоғамдық сенімді қамтамасыз ететін институт. Ол инвесторлар, кредиторлар, мемлекет және бизнес арасындағы ақпараттық алшақтықты азайтып, шешім қабылдауды сапалы етеді. Нарықтық экономика жағдайында бұл рөл одан әрі күшейе түседі.