ҚОҢЫРБАЙҰЛЫ АҒЫБАЙ жайлы жайлы жайлы жайлы
Тұлға және дәуір
Қоңырбайұлы Ағыбай (1802–1885) — қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күрескен әйгілі батыр, тәжірибелі қолбасшы. Ол қазақ ханы Кенесары Қасымұлының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы жүргізген ұлт-азаттық қозғалысында жетекші сардарлардың бірі болды.
Туған өңірі
Қарағанды облысы аумағында, Балқаш пен Бетпақдала алабына жапсарлас Арқаның Қызылтау, Ортау, Ақтау, Ұлытау сілемдері.
Жерленген жері
Ағадыр елді мекенінің оңтүстігіндегі 80–90 шақырым шамасында, Қаратал өзені бойы — Тайатқан мен Шұнақ тауларының алқабы.
Шыққан тегі және тарихи байланыстар
Ағыбай батыр Орта жүз Арғынның ішінде Шұбыртпалы руынан тарайды. Нағашы жұрты — Орта жүздің ноқтағасы Тарақты елі. Анасы — Абылай ханның сенімді серігі әрі ту ұстаушы батыры Наймантайұлы Байғозының Қойсана есімді қызы.
Кенесары әулетімен ортақ мүдде
Тарихи деректерде Абылай хан әулетінің бір тармағы Ресей ықпалына амалсыз мойын ұсынса, Қасым сұлтан бастаған екінші тармақ отаршылдыққа қарсы бітіспес күрес ұстанғаны айтылады. Қасым сұлтанның қысымға ұшырап, Арқаның Бетпақдаламен шектес өңіріне ығысуы Ағыбайдың Кенесары ордасымен етене араласуына да ықпал етті.
Күрес жолының басталуы
Ағыбайдың азаттық күресіне ерте араласуы Қасым сұлтанмен және оның ұлы Кенесары ханмен мақсаттас болуынан басталады. 1824 жылы Қарқаралы аймағындағы көтеріліске белсене қатысып, алғашқы рет ерлігімен, тапқырлығымен және табандылығымен көзге түсті.
1826
Ресей әскерімен қақтығыстарда жауынгерлік тәжірибесін шыңдады.
1827–1829
Ел үшін белін бекем буған қаһарман батыр ретінде таныла түсті.
1832
Қабырғалы қолбасшы ретінде беделі нығайды.
Өңірлік саясат және одақтастық әрекеттер
Ресей отаршылдығына қарсы күресте Орта Азиядағы түркі тілдес халықтармен бірлесе әрекет ету ниетімен жүргізілген елшілік келісімдерге Ағыбай да қатысқан. Қасым сұлтан Ташкенттегі Бегдербектің қолынан қаза тапқаннан кейін, Шу бойындағы Бесқұлан маңында Ағыбай бастаған қазақ қосындары өзбек әскерін талқандап, Түркістан аймағындағы өзбек ықпалын әлсіретті.
Кенесары қозғалысындағы бас сардар
Ұлт-азаттық соғыс қарқын алған тұста, 1837 жылы Айыртау етегінде Кенесарыны Орта жүзге хан көтергенде, Ағыбай батыр бас сардар болып тағайындалды.
Негізгі шайқастар мен бағыттар
- Қарқаралы, Ақмола, Ақтау бекіністеріне бағытталған шабуылдар.
- Ырғыз бен Тобыл бойындағы ұрыстарда орыс жасақтарына соққы беру.
- Қызылжар мен Көкшетау шайқастарындағы шешуші қимылдар.
Кекіліктау және одан кейінгі күрес
1847 жылы Кекіліктау маңында қырғыздармен болған қанды шайқаста Ағыбай қолы шепті бұзып шыққаны айтылады. Осы шайқаста Кенесары хан қаза тапқаннан кейін де Ағыбай батыр Ресей өктемдігіне қарсы күресін тоқтатпады: патша үкіметінің қамалдарына өз бетінше шабуылдар ұйымдастырып, кейін Сыздық төре бастаған отаршылдыққа қарсы қозғалысқа қосылды.
Әскери шеберлігі
Салт атты соғыс тактикасына жүйрік, шапшаң маневр мен шешімді соққыға негізделген қолбасшылық мәнерімен танылды.
Қоғамдық беделі
«Ақжолтай батыр» атануы — оның жеңіс әкелетін тұлға ретінде қабылданғанының айғағы.
Елге қызмет: бейбіт еңбекке ұйытқы болуы
Қартайып, қуаты қайтқан шағында Ағыбай батыр ауыл-аймақты бейбіт еңбекке жұмылдырып, ел ішіндегі шаруашылықты ілгерілетуге басшылық етті. Халықты егіншілік пен балықшылыққа бағыттап, тіршіліктің берекесін арттыруға ықпал жасады.
Тарихи мұра
Қазақ халқының тәуелсіздігі үшін ғұмырын арнаған Ағыбай батырдың өмір жолы қазақ тарихшылары мен қаламгерлерінің еңбектеріне өзек болды. Оның есімі — ерлік, табандылық және елдік мүддеге адалдық ұғымдарымен қатар аталады.