Қазақстанның темір жол қатынасы.
Қазақстанның темір жол көлігі: маңызы, даму кезеңдері және болашағы
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанның көлік жүйесінде темір жолдың орны айрықша күшейді. Темір жол арқылы ел ішіндегі қалалар мен ауылдарға қатынау ғана емес, халықаралық бағыттар бойынша жолаушылардың еркін қозғалысы мен тауар жеткізу үдерісі де қамтамасыз етіледі.
Жүк тасымалының негізгі бөлігі
Қазіргі кезде барлық көлік түрлері бойынша тасылатын жүктің төрттен үш бөлігі темір жолдың үлесіне тиеді.
Жолаушылар үлесі
Жол жүретін жолаушылардың шамамен тең жарымы темір жол көлігін пайдаланады.
ТМД ішіндегі орны
Техникалық қамтамасыз ету мен жүк тасу көлемі бойынша Қазақстан ТМД елдері арасында Ресей мен Украинадан кейін алдыңғы қатарда.
Тасымал көлемі және стратегиялық міндеттер
1991–2003 жылдар аралығында Қазақстан темір жолы арқылы 220 млн тонна мұнай өнімдері, 1,1 млрд тонна көмір, 60 млн тоннадан астам қара металл және жалпы есеппен 2,5 млрд тонна түрлі халық шаруашылығы жүктері тасылды.
Қазақстан–2030 аясындағы басым бағыттар
- Темір жол қатынасының негізгі бағыттарын қазіргі талапқа сай қайта құру.
- Трансазия магистралі бойынша жүк тасуды жетілдіру.
- Достық–Ақтоғай телімін дамытып, тасымал көлемін жылына 10 млн тоннаға дейін жеткізу.
- Негізгі жүк ағындары өтетін аймақтарда заманауи жүк терминалдарын ұйымдастыру.
- Көлік және коммуникация нысандарының құрылымын қайта қарап, тиімділігін арттыру.
Басқару құрылымының жаңғыруы
1977 жылға дейін республикада өз алдына бөлек жұмыс істеген Тың темір жолы, Алматы және Батыс Қазақстан темір жол бөлімдері болды. Алайда олардың басқару жүйесі 1991 жылдан басталған нарықтық экономика талаптарына толық сәйкес келмеді. Сол себепті басқару құрылымын жетілдіру және бөлімдерді ірілендіру мәселелері күн тәртібіне шықты.
1997: Біріктіру
1997 жылғы 31 қаңтардағы Үкімет қаулысына сәйкес Алматы, Тың және Батыс Қазақстан темір жол бөлімдері біріктіріліп, республикалық мемлекеттік «Қазақстан темір жолы» кәсіпорны құрылды.
2001: Ұлттық компания
2001 жылы мемлекеттік кәсіпорын Үкімет қаулысымен «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы жабық акционерлік қоғамына айналдырылды.
Халықаралық қатынас және Достық торабы
Қазақстан аумағы үлкен болғанымен, темір жол ұзындығы бойынша бірқатар дамыған мемлекеттерден әлі де артта. Сондықтан тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап жаңа желілер салуға және станциялар мен бағыттарды жаңғыртуға ерекше көңіл бөлінді.
Достық станциясының рөлі
Достық станциясы Еуропа мен Азия арасындағы экономикалық байланыстарды қамтамасыз етуде маңызды орын алады. Ақтоғай–Достық желісі ХХ ғасырдың 50-жылдары салынғанымен, ұзақ уақыт пайдаланылмай келді. Ол тек 1988 жылы КСРО мен ҚХР арасындағы келісімнен кейін толық қозғалысқа енді.
1991 (қыркүйек)
Достық арқылы Қазақстан–Қытай арасында жүк тасымалы басталды.
1992 (маусым)
Жолаушылар тасымалы жүзеге асырылды.
1994 жылдан
Достық–Алашанькоу арқылы халықаралық жүк тасымалы жолға қойылды.
Бұл бағыт Еуропадан Азияға дейінгі тасымалды су жолымен салыстырғанда шамамен 50% қысқартты және Қытайдың оңтүстік жағалауындағы теңіз порттарын Қазақстан, Ресей, Украина және Беларусьтің сауда-өнеркәсіп орталықтарымен қысқа жол арқылы байланыстырды. 2001 жылғы қаңтардағы келісімдерде Достық–Алашанькоу арқылы жүк өткізуді 2–3 есеге арттыру көзделді.
Жаңа темір жол құрылыстары
«Қазақстан–2030» талаптарына сәйкес 1998 жылы мамырда егемен Қазақстан тарихында алғаш рет Павлодар облысының Ақсу қаласы мен Шығыс Қазақстан облысындағы Дегелен арасындағы жаңа темір жол құрылысы басталды. Жолдың жалпы ұзындығы 184 шақырым.
Алтынсарин–Хромтау магистралі
Егемен Қазақстандағы екінші маңызды жоба — Қостанай облысындағы Алтынсарин станциясы мен Ақтөбе облысындағы Хромтау қаласын байланыстыратын магистраль. Бастапқыда құрылыс 53 айда аяқталады деп жоспарланғанымен, жұмыстар жоғары қарқынмен жүргізіліп, 2003 жылғы қарашада жол табаны бойынша сынақ шаралары толық аяқталды.
Инфрақұрылым
13 станция құрылысы аяқталды.
Көпірлер
11 көпір салынды.
Қаржыландыру
Құрылыс барысында 229 451 млн теңге көлемінде қаражат игерілді.
Жоспарланған жаңа желілер
Болашақта темір жол инфрақұрылымын кеңейту шеңберінде Маңғыстаудағы газ-мұнай орталықтарының бірі Ералиев қаласы мен Түрікменстанның Каспий жағалауындағы Түрікменбасы қаласы арасында, сондай-ақ Шар станциясы–Өскемен, Қызылорда–Жезқазған, Сексеуіл–Бейнеу бағыттары бойынша жаңа желілер салу жоспарланған.
Материалдық-техникалық база және сервистік инфрақұрылым
Темір жол магистралін тиімді пайдаланудың басты шарттарының бірі — материалдық-техникалық базаны нығайту, жаңа техника мен технологияны енгізу. Бұл бағытта соңғы жылдары едәуір ілгерілеу байқалды: әсіресе локомотив шаруашылығын жаңарту және сервистік инфрақұрылымды кеңейту маңызды болды.
2000 жылғы ұйымдастыру шаралары
- 18 жөндеу және 28 айналмалы локомотив депосы
- 41 техникалық қызмет көрсету пункті
- 61 керек-жарақпен қамтамасыз ету пункті
- 3 тепловоздарды жуу-тазалау пункті
Жөндеу базасының жаңаруы
1998 жылға дейінгі ескі деполардың орнына жаңа жөндеу зауыттары құрылды: Шу станциясында магистралдық тепловоздарға, Атбасарда электровоздарға, ал Алматыда жол техникасының әртүрлі түрлеріне қызмет көрсететін жөндеу өндірістері дамытылды.
Вагон шаруашылығы және қауіпсіздік
Қазіргі кезде вагон шаруашылығында 16 пайдалану вагон депосы, 12 жөндеу депосы, 4 вагон жөндеу ұжымы, техникалық күтімге арналған 90 пункт, пойыздар қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін 56 пункт және тіркелген вагондардағы ақауларды бақылауға арналған 188 бекет жұмыс істейді.
1992 жылдан бастап жүк вагондары санының азаюына байланысты олардың паркін ұлғайтуға ерекше назар аударылды.
Электрлендіру: тиімділікті арттыру құралы
Темір жол қатынасын одан әрі дамытудың маңызды тетіктерінің бірі — магистралдық телімдерді электр жүйесіне қосу. Электрлендіру жұмыстары алғаш рет 1964 жылдан басталды. Үкімет бұл бағытта энергетикалық әлеуеті жоғары, ірі кәсіпорындар шоғырланған Павлодар өңіріне, соның ішінде Екібастұз бен Павлодарды байланыстыратын бағыттарға басымдық берді.
Қорытынды
Қазақстан үшін темір жол — елдің ішкі тұтастығын күшейтетін, халықаралық сауданы жеделдететін және экономиканың негізгі салаларын байланыстыратын стратегиялық инфрақұрылым. Басқару реформалары, халықаралық дәліздерді дамыту, жаңа желілер салу, жөндеу базасын күшейту және электрлендіруді кеңейту — темір жол саласының ұзақ мерзімді тиімділігін арттыратын өзекті бағыттар болып қала береді.
Ескерту
Бастапқы мәтіндегі «жоспар», оқу орны, «реферат» және 2007 жылға қатысты қызметтік жолдар мазмұндық бөлімге жатпайтындықтан алып тасталды.