Қазақстанның саяси-экономикалық жағдайы
Ресей–Қазақ хандығы қатынастарының алғышарттары
Қазақстанның саяси-экономикалық жағдайы күрделене түскен кезеңде, XVII ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ хандары Ресей мемлекетімен байланыс орнатуға көбірек көңіл бөлді. Ресейдің Қазақ хандығымен сауда және елшілік байланыстары Қазан (1552) мен Астрахань (1556) хандықтары Ресей құрамына қосылып, оның Жайық пен Еділ арасындағы даланы алып жатқан Ноғай Ордасына саяси үстемдігін орнатуынан кейін айқын күшейді.
Еділ бойындағы халықтардың Ресей құрамына кіруі шекараны қазақ жеріне жақындатып, екі жақтың саяси қатынастарының дамуына жағдай жасады. Ресей мен Қазақ хандығы арасындағы жүйелі дипломатиялық байланыстардың бастауын Тәуекел ханның елшілігімен байланыстырады.
Тәуекел хан елшілігі және XVI ғасыр соңындағы дипломатия
1594 жылғы миссияның мақсаты
- 1594 жылдың соңында Мәскеуге қазақ елшісі Құлмұхаммед жіберіліп, Ресеймен достық келісім жасасу көзделді.
- Елшіліктің негізгі талабы — Мәскеуде аманат ретінде ұсталған ханның жиені Оразмұхамедті босату.
- Қорғаныс мүддесі үшін Борис Годуновтан «отты қару» алу мәселесі де көтерілді.
Тәуекел хан «достық пен ынтымаққа» ұмтылды: Бұхара ханы Абдулламен уақытша бітім жасалғанымен, ноғайлармен қатынас шиеленіскен еді. Алайда Ресей тарапы бұл талаптарға нақты жауап бермей, көбіне уәдемен шектелді.
XVI ғасырдың соңында елшіліктер алмасу жиілей түсті. Бұл Батыс Сібірді игеру, Түмен мен Тобыл сияқты қалалардың өсуі, сондай-ақ қазақ даласы арқылы Орта Азиямен сауданың күшеюімен тығыз байланысты болды.
XVII–XVIII ғасырлар: шекара, қауіп және экспедициялар
XVII ғасырдың басында Батыс Қазақстандағы Ресеймен шектес өңірлерде орыс қоныстары пайда бола бастады. Ресей мен Қазақ хандығының жақындасуына жоңғар шапқыншылығы да әсер етті. Осы кезеңде Бұхара және Хиуамен қатынастар да күрделеніп, Еділ бойындағы қалмақтар мен башқұрттар тарапынан қысым күшейді. Осындай түйткілдерді Ресей арқылы шешу мүмкіндігі қарастырылды.
Геосаяси мән
Қазақ даласы Ресейді Шығыс мемлекеттерімен байланыстыратын көпір іспетті болды. Бұл бағыт Еуропа мен Шығыстың сауда және дипломатиялық байланыстарын кеңейтуге мүмкіндік берді.
Петр I ұстанымы
Петр I бұл мақсатқа жету үшін Қазақстан мен Орта Азияны Ресей ықпалына енгізуді маңызды деп санады. Осы бағытта қазақ жеріне бірқатар экспедициялар жіберілді.
Бекіністердің алғашқы негіздері
- 1718 — Семей қамалының салынуы.
- 1720 — И. М. Лихарев экспедициясы Үлбі өзенінің Ертіске құяр тұсында Өскемен бекінісінің негізін қалады.
1730–1740 жылдар: бодандық мәселесі және келіссөздер
Кіші жүздің Ресейге бодандығы
1730 жылдың 8 қыркүйегінде Уфаға Әбілхайыр хан атынан Сейітқұл Қойдағұлов пен Құлымбет Қоштаев бастаған елшілік келді. 1731 жылдың 19 ақпанында Анна Иоанновна Әбілхайырға грамота жолдады. Оны жеткізу үшін 1731 жылдың 30 сәуірінде Кіші жүзге А. И. Тевкелев бастаған елшілік жіберілді.
1731 жылғы 10 қазанда өткен қазақ құрылтайында Кіші жүздің Ресей бодандығын қабылдауы туралы шешім қабылданды.
Орта жүз және Ұлы жүздің ұстанымы
1731 жылдың 15 желтоқсанында Тевкелевпен келіссөз жүргізген Орта жүз ханы Сәмеке Ресейге қосылуға ниет білдірді, бірақ бұл үдеріс 1734 жылдан кейін ғана нақты іске аса бастады.
Ресейдің Кіші жүзді қол астына алғанын естіген соң, Ұлы жүз атынан Қодар би, Төле би және Бөлек батыр Аннаға хат жолдап, Ұлы жүзді де қабылдауды сұрады. Хатты Петербургке Хангелді батыр жеткізді. 1734 жылғы 10 тамызда Ресей патшасы бұл өтінішке қол қойды.
1740 жылғы Орынбор келіссөздері
1740 жылы Орынбор экспедициясының басшысы генерал-лейтенант, князь В. А. Урусов елшілік тапсырмамен Орынборға келіп, 19 тамыз бен 1 қыркүйек аралығында Нұралы, Ералы сұлтандармен, Жәнібек, Бөкенбай, Есет батырлармен, кейінірек Орта жүз ханы Әбілмәмбет және Абылай сұлтанмен келіссөз жүргізді.
Нәтижесінде Кіші жүз бен Орта жүздің 399 өкілі Ресейге қарасты болу жөніндегі шартқа қол қойды. Дегенмен, бұдан кейін де Кіші жүздің бір бөлігі ғана және Орта жүздің аз бөлігі ғана іс жүзінде қосылды. Солтүстік-шығыс және орталық Қазақстанның негізгі аймақтары Ресей құрамына XIX ғасырдың 20–40 жылдарында әскери-саяси қысым арқылы енгізілді.
Бекіністер жүйесі және жер мәселесінің ушығуы
XVIII ғасырдың ортасында қазақ даласында өзен бойларына бекіністер мен қамалдар салу жеделдей түсті. Жайық бойында 14 қамал тұрғызылды. 1750-жылдары Ертіс жағалауына Омбы, Железинск, Семей, Өскемен, Ямышев сияқты бекіністер салынды.
Ертіс, Тобыл, Есіл, Үй өзендері бойындағы құнарлы жерлерден айырылған Орта жүз қазақтары оңтүстікке қарай ығысып, Бұқара мен Ташкент маңына қоныстануға мәжбүр болды.
Негізгі бекініс-тораптар (XVIII–XIX ғғ.)
1716
Омбы
1718
Семей
1720
Өскемен
1744
Орынбор
1752
Петропавл
1831 / 1847 / 1854
Аягөз / Қапал / Верный
XIX ғасырдың ортасына қарай Жетісуда казак-орыстар қоныстанған станицалар саны артты: 1847–1867 жылдар аралығында 14 станица салынды. Бұл әскери-әкімшілік отарлау саясатының ұзаққа созылғанын көрсетеді.
Отарлау саясатының негізгі бағыттары
Үш бағыттағы жүйелі әрекет
- 1. Гарнизондар мен күшейтілген бекіністі әскери шептер салуды жеделдету, тұрақты казак-орыс қоныстарын (Орынбор, Жайық, Батыс Сібір, кейін Жетісу) құру.
- 2. Саяси-әкімшілік реформалар жүргізу: сыртқы округтер мен приказдарды көбейту, басқарудың дистанциялық түрлерін енгізу.
- 3. Қазақ даласын империялық кеңістікке қосу арқылы Орта Азия мемлекеттерімен сауда-саттықты кеңейту.
XIX ғасыр: оңтүстік өңір, Хиуа–Қоқан ықпалы және сыртқы бәсеке
XIX ғасырдың 40-жылдары Ресей Хиуа хандығына қарсы әрекетке көшті. Ол кезде Хиуа Мервті басып алып, өз билігін Атырау бойындағы түрікмендердің бір бөлігіне, Үстірт пен Сыр бойындағы қазақтарға жүргізіп тұрған еді. Алайда В. А. Перовский басқарған 1839–1840 жылдардағы Хиуаға жорық сәтсіз аяқталды.
Осы кезеңде Ауғанстанда, Иранда, Қытайдың батысында, сондай-ақ Бұхара, Хиуа, Қоқан аймақтарында ағылшын ықпалы күшейе бастады. 1839 жылы ағылшындар Ауғанстанға басып кірді. Хиуа мен Қоқан билігіндегі қазақтар арасында көтерілістер де жиіледі: 1821 жылы Тентектөре басқарған көтеріліске Түркістан, Шымкент, Әулиеата маңы қазақтары қатысып, көтерілісшілер Сайрам қаласын шабуылмен алды.
XIX ғасырдың басында Хиуа мен Қоқан хандары оңтүстік Қазақстан мен Қырғызстанды бағындыруға ұмтылды. Ал оңтүстік қазақтары Ресейге қосылуға көбірек бет бұрды.
Ұлы жүз бен Орта жүздің Ресеймен жақындасуы
1818 жылы Ұлы жүз Ресеймен келіссөз жүргізе бастады. 1819 жылғы 18 қаңтарда Сүйін Абылайханов сұлтан өзіне қараған 55 462 адам атынан Ресейге адалдық антын берді. 1824 жылы I Александр Жетісуда көшіп-қонып жүрген Ұлы жүздің 14 сұлтанына Ресейге бағыну туралы куәлікке қол қойғызды.
1830 жылы патша үкіметі Орта жүз облыстары халқының бір бөлігінен (25 400 үй, 80 481 ер адам) ант қабылдады. 1845–1847 жылдары Ұлы жүз руларының көпшілігі (оңтүстікте көшіп жүрген, Қоқанға бағынышты топтардан өзге) Ресей ықпалына өтті. 1847 жылы Орта жүз қазақтарының басым бөлігі Ресейге қарады да, Қазақстанның Ресеймен бірігу үдерісі аяқталуға жақындады.
Жаңа тірек пункттері
Орта және Ұлы жүздердің қосылған аумақтарында Ақтау, Алатау, Қапал, Сергиополь, Лепсі, Верный бекіністері салынды. Бұлар Ресейдің Іле өзенінің арғы бетіндегі (Заилиск) ықпалын күшейтуге арналған тірек пункттері болды.
1820–1840 жылдары Қарқаралы, Көкшетау, Аягөз, Ақмола, Баянауыл, Аманқарағай округтерін құру аяқталды. Ұлы жүздің қосылған аудандарын басқару үшін 1848 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторына бағынатын Үлкен Орда приставы лауазымы енгізілді.
Хандық биліктің жойылуы және әкімшілік реформалар
Отарлау саясаты тереңдеген сайын патша үкіметі қазақ жеріндегі хандық билікті жоюға кірісті. Хан билігі біртіндеп орыс шенеунігі басқаратын уақытша кеңестердің қолына өтті.
Орта жүздегі өзгерістер
Орта жүзде патша үкіметі 1815 жылы Уәли ханның ықпалын әлсірету үшін екінші хан ретінде Бөкейді бекітті. Бөкей 1817 жылы, Уәли хан 1819 жылы қайтыс болғаннан кейін Орта жүз бірнеше әкімшілік бірлікке бөлінді.
1822–1824 жылдардағы жарғылар
1822 жылы М. Сперанскийдің басшылығымен әзірленген «Сібір қырғыздары туралы жарғы» және 1824 жылғы «Орынбор қырғыздары жөніндегі жарғы» негізінде патша өкіметі қазақ жерін басқару тәртібін заңдастырды. Осы құжаттар бойынша Орта жүз бен Кіші жүздегі хандықтар жойылды.
Кіші жүзде (соңғы хан — Шерғазы Айшуақов) хандық биліктің орнына Ресей үлгісіндегі әкімшілік-саяси басқару қалыптасты. Орта жүзде «аға сұлтан» қызметі енгізіліп, округтер болысқа, болыстар ауылға бөлінді. Болысқа бөлу негізіне рулық қағида алынды, ауыл старшындары қазақтар арасынан сайланды.
Сот және полиция құрылымы
Полиция мен сот ісін округтік приказ басқарды. Оны сұлтандар арасынан үш жылға сайланатын аға сұлтан басқарды. Приказ құрамына патша әкімшілігі белгілеген екі орыс заседателі және қазақ қоғамының сайлауымен ұсынылған (сұлтандар мен билер ішінен) екі заседатель кірді.
Осы реформалар дәстүрлі басқару институттарының ықпалын әлсіретіп, билер сотының құқықтық аясын тарылтуға бағытталды.