Меншікті капиталдың жеткіліктілік коэффициенті
Меншікті капиталды есептеу логикасы
Меншікті капитал бірінші және екінші деңгейдегі капиталдың жиынтығы ретінде есептеледі, бірақ екінші деңгейдегі капитал мөлшері бірінші деңгейдегі капиталдан аспайтын көлемде ғана ескеріледі. Бұған қоса, үшінші деңгейдегі капитал банк инвестициясын шегергеннен кейін есепке алынады және ол рыноктық тәуекелді жабуға арналған бірінші деңгей капиталы бөлігінің 250%-ынан аспауға тиіс.
Формула (түсіндірмелі)
Меншікті капитал = I деңгей + II деңгей (≤ I деңгей) + III деңгей (шектеумен) − банк инвестициясы
Банк инвестициясы дегеніміз не?
Банк инвестициясы — банктің заңды тұлғалардың акцияларына салымын (жарғылық капиталдағы қатысу үлесін), сондай-ақ жиынтық мөлшері банктің меншікті капиталының 10%-ынан асатын заңды тұлғаның реттелген борышын білдіреді.
Бірінші деңгейдегі капитал (Tier 1)
Есепке қосылатын құрамдастар
- Сатып алынған меншікті акцияларды шегергендегі төленген жарғылық капитал.
- Қосымша капитал.
- Өткен жылдардың бөлінбеген таза кірісі (оның ішінде осы кіріс есебінен қалыптасқан қорлар мен резервтер).
- Заңды тұлғаның активтер үлесіне құқықты растайтын қаржылық міндеттеме немесе өзге қаржы құралы бір мезгілде туындайтын мерзімсіз шарттар (осы құжаттың 5–9-тармақтарындағы мерзімсіз қаржы құралдары).
Шегерімдер (есепке алынбайтындар)
Материалдық емес активтер
IFRS 38 “Материалдық емес активтер” талаптарына сәйкес және банктің негізгі қызметі үшін сатып алынған лицензиялық бағдарламалық қамтамасыз етуден басқа материалдық емес активтер шегеріледі.
Шығындар
Өткен жылдардың шығындары, сондай-ақ ағымдағы жылғы шығыстардың ағымдағы жылғы кірістерден асып кетуі шегеріледі.
Мерзімсіз қаржы құралдары: негізгі талаптар
Мерзімсіз қаржы құралдары меншікті капитал құрамына енгізілуі үшін бірқатар қатаң талаптарға сай болуы тиіс. Төменде мәтіндегі талаптар редакциялық тұрғыда ықшамдалып, мағынасы сақтала отырып берілді.
1) Мерзімнің болмауы және депозит еместігі
Айналыста нақты мерзімі болмайды және депозит (немесе талап етілетін міндеттеме) болып саналмайды.
2) Мерзімінен бұрын өтеу тек эмитент бастамасымен
Мерзімінен бұрын өтеу тек банктің бастамасымен жүзеге асады және шығарылған күннен бастап кемінде 5 жыл өткен соң ғана мүмкін. Мұндай өтеу уәкілетті органның жазбаша растауына сәйкес пруденциалдық нормативтердің бұзылуына әкелмеуі тиіс.
3) Міндеттемелерді орындау шарттылығы
Негізгі сома мен есептелген сыйақы бойынша міндеттемелерді орындау меншікті капитал мен өтімділіктің жеткіліктілігі жөніндегі нормативтерді сақтау талабымен байланыстырылады. Егер банк осы себептерге байланысты кезекті сыйақыны төлемесе, ол төлем бойынша міндеттеме тоқтатылады (кумулятивті емес).
4) Қамтамасыз етудің болмауы
Мерзімсіз қаржы құралдары бойынша міндеттемелер қамтамасыз етілмейді.
5) Тарату кезіндегі кезектілік
Банк таратылған кезде талаптар ҚР “Банктер және банк қызметі туралы” Заңының 74-2-бабындағы кезектілікке сәйкес, өзге міндеттемелер қанағаттандырылғаннан кейін өтеледі.
6) Сыйақы мөлшерлемесін өзгерту
Мөлшерлемені өзгерту шарты шарт жасалған күннен (немесе құрал шығарылған күннен) бастап, банктің мерзімінен бұрын өтеу мүмкіндігі туындайтын сәттен кейін тек 10 жыл өткен соң ғана көзделеді. Бастапқы мөлшерлемені өсіру бір жолғы тәртіппен және шектеулі талаптармен жүзеге асырылады.
Ескерту
Мәтінде базистік мөлшерлемені айқындау (өзгермелі және белгіленген мөлшерлеме жағдайында), сондай-ақ мөлшерлемені ұлғайту кезіндегі шекті есептеу ережелері егжей-тегжейлі берілген. Бұл бөлімдер құқықтық-қолданбалы сипатта болғандықтан, мұнда тек негізгі логикасы мен шектеулері сақталып берілді.
Еншілес ұйымдар шығарған мерзімсіз қаржы құралдары
Еншілес ұйымдар шығарған мерзімсіз қаржы құралдары белгілі шарттар орындалған кезде, нақты қамтылған ақша шегінде, сабақтас банктің бірінші деңгейдегі капиталына енгізілуі мүмкін.
Негізгі талаптар тобы
Бақылау және есептілік
- Банк еншілес ұйымның стратегиясы мен операцияларына қатысты шешімдерді қоса алғанда, қызметін толық айқындайды.
- Еншілес ұйым IFRS бойынша тоқсан сайын қаржылық есептілікті ұсынады.
- Ұсынылған деректер шоғырландырылған есептілікке енгізіледі.
Құралдың құқықтық-экономикалық сипаттары
- Нақты мерзімі жоқ және депозит болып табылмайды.
- Мерзімінен бұрын өтеу тек эмитент бастамасымен және уәкілетті органның растауымен.
- Қамтамасыз ету жоқ (құжатта көрсетілген ерекше жағдайдан басқа).
- Тарату кезіндегі төлем кезектілігі заңмен белгіленген тәртіпке бағынады.
- Сыйақы мөлшерлемесін өзгерту тек 10 жылдан кейін көзделеді.
Мерзімінен бұрын өтеуге қойылатын құжаттық талаптар
- Уәкілетті орган (немесе еншілес ұйым) бекіткен шарттың/талаптардың көшірмелері.
- Мерзімінен бұрын өтеудің болжамды сомасы мен күні туралы ақпарат.
- Пруденциалдық нормативтер бойынша есептер: өтеу сомасын ескеретін түзетілген деректер негізінде.
Лимит
Бірінші деңгей капиталына енгізілген мерзімсіз қаржы құралдарының үлесі бірінші деңгей капиталының 15%-ынан аспауға тиіс. Бірінші деңгейге енгізілмеген төленген мерзімсіз құралдар екінші деңгей капиталы есебіне енгізілуі мүмкін. Меншікті капитал есебіне тек банктің нақты алған ақшасы мөлшеріндегі төленген сома қосылады.
Екінші деңгейдегі капитал (Tier 2)
Есепке қосылатын құрамдастар
- Ағымдағы жыл кірісі ағымдағы жыл шығысынан асқан жағдайда қалыптасатын оң айырма.
- Негізгі құралдар мен бағалы қағаздарды қайта бағалау нәтижелері.
- Жалпы резервтер (провизиялар): кастодиан шарты бойынша қабылданған инвестицияланбаған қаражат қалдығын шегергенде, тәуекелді ескеріп сараланған активтердің 1,25%-ынан аспайтын мөлшерде.
- Бірінші деңгейге енгізілмеген төленген мерзімсіз қаржы құралдары.
- Екінші деңгейдегі реттелген борыш: банктің сатып алған меншікті реттелген борышын шегергенде, бірінші деңгей капиталы сомасының 50%-ынан аспайтын көлемде.
Екінші деңгейдің реттелген борышы: мәні және талаптары
Екінші деңгейдегі банктің реттелген борышы — бұл қамтамасыз етілмеген міндеттеме. Ол депозит немесе ұсыныс берушінің міндеттемесі болып табылмайды, кепілмен қамтамасыз етілмейді және банк таратылған жағдайда заңда белгіленген кезектілікке сай өтеледі. Мерзімінен бұрын өтеу тек банктің бастамасымен және уәкілетті орган қорытындысы негізінде, пруденциалдық нормативтер бұзылмайтын жағдайда ғана мүмкін.
Амортизациялау (есепке енгізу үлесі)
Өтеу басталғанға дейін қалған 5 жыл ішінде реттелген борыш мынадай үлеспен есепке алынады:
| Қалған мерзім | Есепке алу үлесі |
|---|---|
| 1-жыл | 100% |
| 2-жыл | 80% |
| 3-жыл | 60% |
| 4-жыл | 40% |
| 5-жыл | 20% |
Облигациялар, сондай-ақ белгілі халықаралық қаржы ұйымдарынан (ЕҚДБ, АДБ, ХҚҚ) тартылған кейбір заемдар шарттары сақталған жағдайда реттелген борыш ретінде танылуы мүмкін.
Ерекше тәртіп (2002 жылғы 1 тамызға дейін тартылған борыш)
2002 жылғы 1 тамызға дейін тартылған, бастапқы өтеу мерзімі кемінде 5 жыл болғанымен, жалпы талаптарға толық сәйкес келмейтін реттелген борыштар үшін мәтінде жеке есепке алу (төмендетілген үлестер) тәртібі көзделген.
Үшінші деңгейдегі капитал (Tier 3)
Үшінші деңгей капиталы — үшінші деңгейдің реттелген борышы. Ол қамтамасыз етілмеген болуы, депозит сипатында болмауы, мерзімінен бұрын өтеу тек банктің бастамасымен және уәкілетті орган қорытындысы негізінде жүзеге асуы, сондай-ақ бастапқы мерзімі 2 жылдан асуы тиіс.
Екінші деңгейге енгізілмеген екінші деңгей реттелген борышы (амортизациялық бөлігін қоспағанда) белгілі жағдайда үшінші деңгей капиталына енгізілуі мүмкін.
Капитал жеткіліктілігі: K1 және K2
K1 (бірінші деңгей капиталының жеткіліктілігі)
K1 — бірінші деңгей капиталының (банк инвестициясы шегерілген және екінші деңгейдің есепке алынған бөлігін ескеретін) белгілі базалық көрсеткіштерге қатынасы ретінде есептеледі.
Норматив: K1 ≥ 0,06
Банктік холдинг қатысатын банк үшін: K1 ≥ 0,05
K2 (жалпы капиталдың жеткіліктілігі)
K2 — меншікті капиталдың кредиттік тәуекел бойынша салмақталған активтерге, шартты және мүмкін міндеттемелерге, рыноктық және операциялық тәуекел құрамдастарына қатысты есептелетін қатынасы.
Норматив: K2 ≥ 0,12
Банктік холдинг қатысатын банк үшін: K2 ≥ 0,10
Тәуекелді өлшеу қағидалары (жинақтап)
- Кредиттік тәуекел бойынша салмақталған активтер мен шартты/мүмкін міндеттемелер осы Нұсқаулықтың қосымшаларына сәйкес есептеледі және арнайы резервтер (провизиялар) сомасына азайтылады.
- Своптар, фьючерстер, опциондар және форвардтар бойынша кредиттік тәуекел қарсы агент санаты мен рыноктық құн арқылы, сондай-ақ номиналдық құнға қолданылатын коэффициенттер арқылы айқындалады.
- Рыноктық тәуекел есебі Нұсқаулықтың 17–30-тармақтарына, операциялық тәуекел есебі 31-тармаққа сәйкес жүргізіледі.
- K1 және K2 есептеу кезінде кастодиан шарты бойынша сақтауға қабылданған инвестицияланбаған қаражат қалдығы тиісті базалардан алып тасталады.
Мәтіннің келесі бөлігі рыноктық тәуекелді есептеу тәртібіне (17-тармақтан бастап) өтеді.