ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ТӨУЕЛСІЗДІК
Қазақстан Республикасында тәуелсіздік жылдары қалыптасқан жер иеленушілер мен жер пайдаланушылардың жаңа жүйесі
Нарықтық экономикаға көшу, ақылы жер пайдалану жүйесін енгізу, мемлекеттік жер меншігімен қатар жеке меншікті шектеулі түрде бекіту, жерді жылжымайтын мүлік және құқықтық реттеу объектісі ретінде бағалау — жер реформасының әрі қарай дамуына жаңа міндеттер мен кезеңдерді айқындады. Жердің ұтымды пайдаланылуы мен қорғалуына мүдделі жер пайдаланушылардың құқықтарын қамтамасыз ету, сондай-ақ жер нарығының дамуына жағдай жасау — өзекті мәселелердің бірі.
Жер реформасының негізгі бағыттары
- Техникалық тұрғыдан дәл, экономикалық және экологиялық негізделген шаруашылықаралық жерге орналастыру жобаларын әзірлеу және жер бетіне түсіру арқылы азаматтар мен заңды тұлғалардың жер үлестерінің ауданы мен шекараларын нақтылау.
- Жер үлесіне құқық беретін құжаттарды нақтылау, жаңаларын дайындау және әділет органдарында тіркеу.
- Зерттеу-іздестіру материалдарын жаңартып, жер-кадастрлық істерді қалыптастыру және мемлекеттік жер кадастрын жүргізу.
- Кейіннен қайта бөлу үшін арнайы жер қорын құру және оның сапалық жай-күйін талдау.
- Жердің пайдаланылуы мен қорғалуы бойынша мониторинг және мемлекеттік бақылау жүргізу.
- Топырақ құнарлылығы, орналасуы, суландырылуы және басқа факторларды ескере отырып, жер учаскелерін пайдалану тиімділігін арттыру мақсатында жерді санаттары мен алқаптары бойынша қайта бөлу.
- Жерге, қала жерлері мен ауылшаруашылық алқаптарына базистік ставкаларды, арттыру/кеміту коэффициенттерін, жер нарығын дамыту және салық мөлшерін айқындау үшін толық түгендеу және құндық бағалау жүргізу.
- Аумақтың реттелуін қалпына келтіру және жетілдіру үшін нақты ішкі шаруашылық жерге орналастыру жобаларын әзірлеу.
- Ауылдық елді мекендер жүйесін түгендеп, олардың жаңадан ұйымдастырылған шаруашылық құрылымдарының орталықтары ретінде қолданылуын айқындау.
Нәтижелері: субъектілер құрамы және жер қатынастары
Реформа нәтижесінде шаруашылық жүргізуші субъектілердің құрамы мен жер меншігінің нысандары айтарлықтай өзгерді. Үш миллионнан астам азамат жеке қосалқы шаруашылық, саяжай, тұрғын үй және өзге құрылыстар үшін жер учаскелерін жеке меншікке алды.
Шаруа (фермер) қожалықтары дамып келеді: 2003 жылғы 1 қарашада олардың саны 151,9 мыңға жетті. Олардың қарамағына 32,8 млн га, яғни ауылшаруашылық мақсатындағы жерлердің 39,4% берілді.
Колхоздарды тарату және мемлекеттік ауылшаруашылық кәсіпорындарын жекешелендіру нәтижесінде 6,5 мыңға жуық мемлекеттік емес жаңа агроқұрылымдар пайда болды: шамамен 2 мың ауылшаруашылық кооперативі, 3 мыңнан астам серіктестік пен акционерлік қоғам, 1,5 мыңдай басқа кәсіпорындар мен ұйымдар.
Шаруа қожалықтары мен аталған субъектілердің қарамағында ауылшаруашылық мақсатындағы жерлердің 96,6% шоғырланған. Көпшілігіне жерді тұрақты пайдалануға құқық беретін құжаттар тапсырылған, ал 1991–1995 жылдары құрылған алғашқы шаруа қожалықтарында сол кездегі ҚР Жер кодексіне сәйкес жерді өмір бойы иелену және мұраға қалдыру құқығын куәландыратын мемлекеттік актілер болды.
Алайда 2003 жылғы жаңа Жер кодексіне сәйкес, аталған құқық иелері өз қарамағындағы жерді сатып алуға немесе әр түрлі мерзімге жалға алуға тиіс.
Ұйымдастырылған агроқұрылымдардың жаңа нысандары толық тұрақтанған жоқ: ауылшаруашылық кәсіпорындары, серіктестіктер, кооперативтер мен шаруа қожалықтарының бір бөлігі таратылып, жаңалары құрылу процесі жалғасуда. Сонымен қатар мемлекеттік ғылыми-зерттеу институттары мен оқу-тәжірибелік шаруашылықтар саны артты: соңғы 5 жылда 342-ден 593-ке өсті. Бұл санаттағы жерлердің жалпы ауданы республика бойынша шамамен 1,5 млн га.
Жерге құқық беретін құжаттарды рәсімдеу және тапсыру
Жерге құқық беретін құжаттарды рәсімдеу және тапсыру — жер-кадастрлық істерді тіркеудің, азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтарын қорғаудың, жер нарығын қалыптастырудың, мемлекеттік жер кадастрын жүргізудің, сондай-ақ жердің пайдаланылуы мен қорғалуын бақылаудың негізгі тетігі.
Құжаттандырудың құрамы
- Құқықты растайтын актілермен бірге жер учаскесінің жоспарлары дайындалып, тапсырылады.
- Әрбір жер учаскесіне жеке жер-кадастрлық іс қалыптастырылады.
Құқықтық режимнің өзгеруі және қайта тіркеу
2001 жылғы қаңтарда қабылданған «Жер туралы» заңға дейін жер учаскесіне жеке меншік және тұрақты жер пайдалану құқықтарын куәландыратын актілер берілді. Аталған заңның 124-бабына сәйкес, барлық шаруа (фермер) қожалықтары мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар ұзақ мерзімді жалдаушыларға айналды. Осыны іске асыру үшін жер пайдаланушылардың учаскелері қайта тіркеуге алына бастады.
Қайта тіркеу науқанының астарында «қоғам жердің жеке меншігін толық қолдамайды» деген пайым болды; «тұрақты пайдалану» және «өмір бойы мұраға қалдыру арқылы иелену» мәртебелері «жеке меншік» ұғымымен теңестірілді. Бұл ұстаным қайта тіркеуді жеделдетуге әсер етті.
Алайда 2002 жылғы сәуірдегі Президент Жолдауында мәселе өзге қырынан қарастырылып, жерге (оның ішінде ауылшаруашылық алқаптарына) жеке меншікті енгізу туралы заңды әзірлеу міндеті қойылды. Кейіннен жаңа Жер кодексі дайындалып, қолданысқа енгізілді.
Жаңа Жер кодексі: қысқаша жалпы сипаттама
Жаңа Жер кодексі 5 бөлімнен тұрады және 21 тарау мен 170 бапты қамтиды. Ол 2001 жылғы 24 қаңтарда қабылданған «Жер туралы» заңның орнына 2003 жылғы маусымда енгізілді. Екі құжаттың мазмұны жалпы алғанда ұқсас болғанымен, екінші бөлімнің 3, 5, 9, 10, 20 және 21-тарауларында елеулі жаңашылдықтар байқалады.
Кодекстің даму логикасы және бағыты
Кодекс ірі жер пайдаланушылықтарды, тұрақты рентабельді, бәсекеге төзімді және экспортқа бағытталған өнім өндіретін шаруашылықтарды дамытуға бағдарланған. «Жер туралы» қатардағы заңның орнына толыққанды, көпбапты кодекстің әзірленуі құқықтық жүйе үшін маңызды қадам болды.
Әсіресе ауылшаруашылық алқаптарына жерге жеке меншік енгізу тетігіне қатысты нормалар ел экономикасына және агросаланың дамуына айтарлықтай ықпал етеді. Бірқатар баптарда жерде еңбек ететіндерге жеңілдіктер қарастырылған: сатып алу бағасын төмендету, төлемді бөліп төлеу және өзге де тетіктер.
Тарихи сабақтастық және негізгі айырмашылық
Тәуелсіздік жылдары экономикалық, аграрлық және жер реформалары кезеңдерінде, кейбір әлеуметтік топтардың қарсылығына қарамастан, жерге жеке меншік қоғамдық өмірге біртіндеп еніп, бейімделе бастады. Осы бағыттағы маңызды қадамдарға ҚР Конституциясының 6-бабы және 1995 жылғы 22 желтоқсанда қабылданған заң күші бар Президент Жарлығы жатады. Оны іске асыру нәтижесінде мыңдаған азамат ұсақ жер учаскелерінің иесіне айналды, ал ауыл тұрғындарына шартты жер үлесіне құқық беретін куәліктер тапсырылды.
Алайда 2001 жылғы «Жер туралы» заң бойынша бұл куәліктер заң күшін жоғалтты, әрі оларды «қайта жандандыру» мақсатындағы жер учаскелерін азаматтарға тегін беру жөніндегі ұсыныстар қабылданбады. Заң шығару тәжірибесінде белгілі бір сабақтастық сақталады: осы тұрғыдан жаңа кодекс пен алдыңғы жер заңнамасындағы көптеген тараулар мен баптардың мазмұнының ұқсастығы түсінікті.
Екі құжат арасындағы басты айырмашылық — ауылшаруашылық мақсатындағы жерге жеке меншік институтын енгізу. Бұл — саяси әрі әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан күрделі мәселе, өйткені әр түрлі әлеуметтік топтардың мүдделеріне әсер етеді.
Қорытынды міндет: құқықтық негізден іске асыру тетігіне дейін
Шетел тәжірибесін ескере отырып, ұсақ фермерлік шаруашылықтар ауыл шаруашылығының күрделі жағдайын бір өзі түбегейлі өзгертеді деу қиын. Дегенмен жер қатынастарының берік құқықтық негізі қаланғаны анық. Ендігі негізгі мәселе — осы негізге сүйене отырып, кодексті қоғамдық өмірге енгізудің нақты, тиімді тетіктерін қамтамасыз ету.
Бұл — жерге орналастыру және жер кадастры саласындағы инженерлердің аса маңызды міндеттерінің бірі.