Еуразия құрлығындағы мемлекет
Қазақстан: географиясы, халқы және мемлекеттік құрылымы
Қазақстан Республикасы — Еуразия құрлығындағы мемлекет. Ел құрлықтың орталық бөлігінде орналасқан: аумағы батыстан шығысқа қарай шамамен 3000 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке 1600 км-ге созылады. Негізінен қоңыржай белдеудің орталық және оңтүстік ендіктерін қамтиды, ал қиыр оңтүстігінде субтропиктік өтпелі белдеу байқалады.
Шекаралары және аумағы
- Солтүстігінде Ресей Федерациясымен шектеседі (шекара ұзындығы — 6467 км).
- Оңтүстігінде Түрікменстанмен (380 км), Өзбекстанмен (2300 км) және Қырғызстанмен (980 км) шектеседі.
- Шығысында Қытаймен шектеседі (1460 км).
- Батысында Каспий теңізі орналасқан (жағалауы шамамен 600 км).
Халық құрамы, тіл және валюта
Қазақстан халқының 9 млн-ға жуығын (шамамен 60%) қазақтар құрайды. Елде 131 ұлт пен ұлыстың өкілдері тұрады.
- Астанасы
- Астана қаласы
- Мемлекеттік тіл
- Қазақ тілі
- Ұлттық валюта
- Теңге
- Әкімшілік құрылымы
- 14 облыс, республикалық маңызы бар 2 қала
Сонымен қатар Қазақстанда 85 қала, 160 аудан, 176 кент, 2237 ауылдық округке біріккен 7719 ауылдық елді мекен бар (2003 жылғы дерек).
Мемлекеттік құрылысы
Қазақстан 1995 жылғы 30 тамыздағы республикалық референдумда қабылданған Конституцияға сәйкес өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырды. Қазақстан Республикасы — президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет.
Республиканың ең жоғары өкілді органы — Парламент. Ол заң шығару қызметін жүзеге асырады және тұрақты жұмыс істейтін екі Палатадан тұрады: Сенат және Мәжіліс.
Әр облыстан және республикалық маңызы бар екі қаланың әрқайсысынан екі адамнан сайланады. Сонымен бірге Сенаттың 7 депутатын Парламент өкілеттігі мерзіміне Республика Президенті тағайындайды.
Әкімшілік-аумақтық бөлініс ескеріле отырып құрылады. Мәжіліс бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша сайланатын 67 депутаттан және партиялық тізім бойынша сайланатын 10 депутаттан тұрады.
Президент Үкіметті Конституцияда белгіленген тәртіппен құрады. Тағайындалғаннан кейін он күн ішінде Премьер-Министр Үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы Республика Президентіне ұсыныс енгізеді.
Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі жеті мүшеден тұрады, олардың өкілеттігі алты жылға созылады. Кеңес төрағасын Республика Президенті тағайындайды.
Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады. Сот жүйесі заңмен құрылған Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты және жергілікті соттардан тұрады.
Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілдік органдар (мәслихат) және атқарушы органдар (әкімдік) жүзеге асырады.
Қарулы Күштері
Қазақстан Республикасының әскери құрылымы әскери басқару органдарын, Қарулы Күштердің түрлерін, арнайы әскерлерді, тылды, әскери оқу орындары мен ғылыми мекемелерді қамтиды.
Соғыс уақытында құрылымға қорғаныс министрлігіне қарайтын әскер түрлерінен басқа, Ішкі істер министрлігінің ішкі әскерлері, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі және өзге де әскерлер, сондай-ақ республикалық «Ұлан», азаматтық және аумақтық қорғанысты басқару мен құру органдары кіреді.
ҚР Қарулы Күштерінің басты мақсаты — елдің егемендігін, аумағының тұтастығын, экономикасын, мемлекеттік институттары мен азаматтарын соғыс қатерінен қорғау, жаугершілік немесе әскери қақтығыстардың туындауына жол бермеу және орнықты даму үшін қолайлы жағдай қалыптастыру.
- Әскери күш пен жауынгерлік даярлықты қамтамасыз ету; басқару органдары мен әскерлерді ел ішіндегі қақтығыстарды, сондай-ақ мемлекеттік шекарада немесе ел аумағында туындаған заңсыз қарулы әрекеттерді тұмшалап, тойтара алатын деңгейде ұстау.
- Әуе кеңістігін күзету және мемлекеттік шекараның жедел-стратегиялық тұрғыдан маңызды өңірлерін қорғауды қамтамасыз ету.
- Маңызды әскери нысандарды күзету.
- Елдің кез келген ауданында жағдайды тұрақтандыру жөніндегі батыл іс-қимылдарға әзір болу.
- Халықаралық міндеттемелерге сәйкес бітімгершілік және өзге де операцияларға қатысу.
Бұл міндеттерді Қарулы Күштер Қазақстанның басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарымен өзара тығыз іс-қимылда жүзеге асырады. Осы ретте ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметіне құрлықта, теңізде, көлдерде және өзге де су айдындарында мемлекеттік шекараны күзету мен қорғау, сондай-ақ лаңкестікке, қару мен есірткі саудасына қарсы күреске қатысу жүктеледі.
ҚР Үкіметінің 2000 жылғы 23 қарашадағы №1579 қаулысына сәйкес елде Оңтүстік, Батыс, Шығыс және Орталық әскери округтері құрылған.
Орталық штабы: Тараз.
Орталық штабы: Семей.
Орталық штабы: Ақтөбе.
Орталық штабы: Қарағанды.
Қазақстанның геосаяси жағдайы экстремизм қаупі, шекара маңындағы әскери қақтығыстардың өршуі, жаңа ядролық мемлекеттердің пайда болуы сияқты өзгерістердің ықпалына ұшырайды. Осыған байланысты Қарулы Күштердің әскери доктринасы (1999—2005) орташа мерзімді кезеңге есептеліп, қорғаныстық сипатта әзірленген: ол әлемдік және өңірлік әскери-саяси ахуалды кешенді бағалауға, мемлекеттің экономикалық әлеуеті мен материалдық қор мүмкіндіктеріне сүйенеді. Доктрина ұлттық қауіпсіздік стратегиясының негізгі ережелерін нақтылап, шабуыл жағдайында ел қорғанысын ұйымдастыруға және ұжымдық әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін одақтас мемлекеттермен күш-жігерді үйлестіруге бағытталған.
Табиғаты және аумақтық ауқымы
Қазақстан аумағы батысында Еділ өзені алабынан шығысында Алтай тауының шыңдарына дейін, солтүстігінде Батыс Сібір жазығынан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Тянь-Шань тауларына дейін созылып жатыр.
Географиялық зерттелу тарихы
Еуропа мен Азия арасындағы байланыстардың едәуір бөлігі (керуен жолдары, елшілік сапарлар және т.б.) ежелгі заманнан-ақ қазіргі Қазақстан аумағы арқылы өткен. Соның нәтижесінде кейбір табиғи нысандар туралы жазба деректер өте ерте кезеңнен белгілі.
Геродот (б.з.б. V ғ.) Каспий теңізінің шығысында шексіз жазық өңір жатқанын және оны массагеттер мекендейтінін жазған.
Птолемей (б.з. II ғ.) еңбектерінде Жайық (Daix), Жем (Rhymmus) және Сырдария (Jaxartes) өзендері туралы мәліметтер келтірген.
IX—X ғасырларда араб ғалымдары Арал теңізіне толық сипаттама беріп, картаға түсірді. Сондай-ақ гректердің Әмудария мен Сырдария Каспийге құяды деген жорамалын теріске шығарып, олардың Аралға құятынын анықтаған. Сол дәуір деректерінде Жайық, Жем, Сағыз өзендері де аталады.
XIII ғасырда Моңғолияға барған елшілер — италиялық Плано Карпини мен фламанд саяхатшысы Виллем Рубрук — өздері жүріп өткен Қазақстан аумағындағы шөл және шөлейт аймақтарды қысқаша сипаттады. Олар Каспийдің тұйық алап екенін нақтылай түсіп, Алакөл мен Балқаш көлдері, Тарбағатай, Жетісу Алатауы туралы алғашқы деректерді келтірді.
XV—XVII ғасырларда Қазақстан туралы географиялық мәліметтер Ресей әдебиеттерінде жинақтала бастады. Бұл материалдар Мәскеу мемлекеті мен оған іргелес аумақтарды бейнелеген «Большой чертеж» картасында жүйеленді. 1627 жылы шыққан «Книга большого чертежа» еңбегінде қазіргі республиканың батыс, оңтүстік және орталық бөліктерінің бірқатар өңіріне нақты сипаттамалар берілген.
XVII ғасырда Қазақ ордасына және Орта Азия хандықтарына барған орыс саяхатшыларының зерттеулері жиілей түсті. Олардың Жайық өзенінен тыс жатқан дала туралы мәліметтері жинақталып, 1697 жылы «Чертеж всей земли безводной и малопроходной каменной степи» деген атпен жарық көрді. Бұл еңбек С. Ремезов жасаған «Чертежная книга Сибири» атты тұңғыш орыс географиялық атласының құрамына еніп, Қазақстан аумағының едәуір бөлігін қамтыды.
XVIII ғасырдың 30-жылдарынан XIX ғасырдың 60-жылдарына дейін созылған Ресейдің Қазақстанды отарлау үдерісі аумақтың географиялық зерттелу бағытына да ықпал етті. Бұл кезеңде жаңа қосылған өңірлерде билікті орнату және нығайту мақсатымен арнайы әскери және ғылыми экспедициялар ұйымдастырылды.
Ертіс бойында бекіністер салуға және Жоңғар хандығымен дипломатиялық байланыстардың қалыптасуына байланысты Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан алғаш рет топографиялық тұрғыда картаға түсірілді. Сонымен қатар Каспий мен Арал теңіздері жағалауларында, Сарысу мен Шу өзендері алаптарында да қарапайым картаға түсіру жұмыстары жүргізілді. Соның нәтижесінде Қазақстанның жекелеген өңірлерінің алғашқы ірі масштабты карталары жасала бастады.