Қазақстандағы экологиялық мәселелері
Қазақстанның табиғи ортасы: осал жүйе және өсіп отырған қысым
Қазақстанның табиғи ортасы өте осал. Ел аумағының басым бөлігін дала, жартылай шөл және шөл аймақтары құрайды. Сонымен қатар Каспий, Арал, Балқаш, Зайсан, Алакөл сияқты бірегей ішкі құрлықтық теңіздер мен көлдер экожүйелік тұрғыдан аса маңызды.
Антропогендік жүктеменің күшеюі нәтижесінде Қазақстанның іс жүзінде барлық өңірлерінде табиғи ортаның елдің болашақ экономикалық және әлеуметтік дамуын қамтамасыз ету қабілеті әлсіреп отыр.
Негізгі үрдістер
- Ауыл шаруашылығы өндірісінің ұзақ уақыт экстенсивті дамуы жердің тозуына және ландшафттардың құлдырауына әкелді.
- Ел аумағының 60%-дан астамы шөлденуге ұшыраған; бұл топырақ құнарлылығының төмендеуіне және мал шаруашылығы мен өсімдік шаруашылығы өнімділігінің кемуіне әсер етеді.
- Бір ұрпақтың көз алдында Арал теңізінің көлемі екі есеге жуық азайды; Балқаш көлі де ұқсас тәуекел аймағында.
Су тапшылығы және ластану: санмен сөйлейтін дағдарыс
Республиканың жылдық су қажеттілігі 100 км³ болған жағдайда, нақты қамтамасыз етілуі 34,6 км³ ғана. Жан басына шаққандағы сумен қамтамасыз ету көрсеткіші бойынша Қазақстан ТМД елдерінің арасында соңғы орындардың бірінде.
Сыртқы су қоймаларына артық ластанған сарқынды сулардың төгілуі.
Ластанған жер асты суларының көздері (көлемі бірнеше текше километрден жүздегенге дейін).
Су теңгеріміндегі тапшылықтың жинақталуы экожүйелерге қысымды арттырады.
Өңдеу және энергетикалық кешендердің көптеген кәсіпорындарындағы технологиялардың жетілмегендігі, сондай-ақ өндірістік қорлардың табиғи тозуы зиянды қалдықтар көлемінің өсуін үдетеді. Ауа, су және топырақтың қарқынды ластануы, жануарлар мен өсімдіктер әлемінің тозуы және табиғи ресурстардың азаюы экожүйелердің құлдырауына, шөлденуге, биологиялық әрі ландшафттық әртүрліліктің жоғалуына, халықтың сырқаттануы мен өлім-жітімінің артуына алып келеді.
Салдар: өмір сапасы және тұрақтылық тәуекелі
Бұл өзгерістердің түпкі салдары — халықтың өмір сүру сапасының төмендеуі және республиканың даму траекториясының тұрақсыздануы. Осыған қарамастан, қоршаған ортаны қорғауға бөлінетін мемлекеттік шығындар Еуразия елдері арасында ең төмен деңгейлердің қатарында қалып отыр: жылына бір адамға шаққанда шамамен 0,5 АҚШ доллары.
Шешімдер бағыты: биотехнология және экологиялық қалпына келтіру
Биотехнология табиғатты — бактериядан бастап папоротникке дейін — қоршаған ортаны қорғау мен қалпына келтіру ісіне жұмылдыруға мүмкіндік береді. Мысалы, кейбір папоротниктердің күшән (мышьяк) қосылыстарын жинақтау қабілеті белгілі. Тіпті адамға пайдасы жоқтай көрінетін жоғары сатыдағы өсімдіктердің өзі экожүйелерді сауықтыруға қызмет ете алады.
Қоршаған ортаны қорғау технологияларының әлемдік нарығы бүгінде 235 млрд доллар көлемінде бағаланады, ал кейбір бағалаулар бойынша оның 25–40% үлесі биотехнологияларға тиесілі.
Санация, фиторемедиация және биоремедиация
Топырақтарды, су қоймаларын және полигондарды қалпына келтіру бағыттарының ішінде санация, фиторемедиация және биоремедиация ерекше орын алады. Бүгінгі таңда ауыр металдармен және өзге де элементтермен ластанған топырақтарды тиімді тазарту мәселесі әлі де толық шешілген жоқ.
Неліктен фиторемедиация маңызды?
- Экскавация немесе топырақты жуу сияқты әдістерге балама ретінде шығыны төмен.
- Өсімдік жамылғысы тапшы таулы өңірлер үшін тиімді: ландшафтты жақсартып, жел эрозиясын бәсеңдетеді.
- Нөсерлік ағынмен шайылу және инфильтрация әсерінен ауыр металдардың таралуын азайтады.
Дала жағдайындағы деректер (мысалдар)
Топырақтағы Pb, Zn және Cd орташа концентрациясы тиісінше 4431, 4920 және 37 мг/кг болған жағдайда, кейбір өсімдіктер нұсқаларында жинақталу деңгейі салыстырмалы түрде жоғары болған.
Фиторемедиацияның қосымша қолданулары да бар: металдарды өсімдіктер арқылы жинау үшін фотобарлау мен кен орындарын әзірлеу, фитоархеология және ризосүзу сияқты бағыттар осы тәсілдің әлеуетін кеңейтеді. Өсірілген өсімдіктерді кейін әдеттегі технологиялармен өңдеуге немесе шағын аумақтарда басқаруға болады.
Қорытынды: ең өзекті міндеттер
Адамзат алдында тұрған ең өзекті экологиялық міндеттердің қатарында топырақты санациялау, әскери полигон аумақтарын тазарту және химиялық қаруды жою мәселелері бар. Бұл бағыттарда ғылыми негізделген, экономикалық тұрғыдан тиімді әрі экожүйелерді ұзақ мерзімде қалпына келтіретін технологияларды кеңінен енгізу шешуші мәнге ие.