Қазір Алматы ауасының ластану деңгей
Алматы ауасы: бүгінгі ахуал және қауіптің сипаты
Қазір Алматыдағы ауаның ластану деңгейі өте жоғары (АЛИ – 13,1). Тұрақты жылу көздері, соның ішінде АПК-ға қарасты ЖЭС-1, жыл сайын шамамен 8 253 тонна зиянды зат бөледі. Бұл заттар ауада химиялық реакцияларға түсіп, бұрынғыдан да қауіпті жаңа қосылыстарға айналуы мүмкін.
Негізгі әсерлері
- Азот пен күкірт оксидтері тыныс алу жүйесіне және көздің шырышты қабығына әсер етіп, өкпе ауруларының қаупін арттырады.
- Өсімдіктерде фотосинтез процесін тежеп, қалалық жасыл желектің табиғи қорғаныс қызметін әлсіретеді.
- Көміртегі тотығы қан құрамын бұзып, оттегінің ағзаға тарауына кедергі келтіреді.
Алматы үлкен ойпаңда орналасқандықтан, ауа алмасуы сирек жүреді. Алатаудың табиғи тосқауылы мен қаланың жоспарлануы ауа қозғалысын одан әрі тежеп, ластаушы бөлшектердің «қалқып тұрып қалуына» жағдай жасайды.
Ластануды азайтудың нақты бағыттары
Өндіріс пен энергетикадан шығатын газ тәрізді ластаушыларды төмендету үшін химиялық және физикалық әдістер қолданылады. Алайда ең үлкен нәтиже беретін қадамдардың бірі — отын түрін өзгерту.
Отын таңдау
Органикалық отындардың ішінде ауаны ең көп ластайтыны — тас көмір. Газ пайдаланылған жағдайда ластану айтарлықтай төмендейді. Сондықтан табиғи және жасанды газды, электр энергиясын, биогазды кеңінен қолдану қажет.
Жаппай газдандыру
Қаладағы және қала маңындағы көмірмен жұмыс істейтін өндіріс орындары мен тұрақты жылу жүйелерін, мекемелер мен шағын кәсіпорындарды табиғи газға кезең-кезеңімен көшіру керек.
Көлік және инфрақұрылым
Жеңіл, жүк және жолаушы тасымалдайтын көліктерді газға көшіру де тиімді. Бұл үшін қаланың ішіндегі және сыртындағы жанар-жағармай стансаларының құрылымын қайта қарап, газ құю инфрақұрылымын күшейту қажет.
Қоқыс пен тұрмыстық қалдық
Қала және қала маңындағы жайма базарлар айналасында қоқыс пен тұрмыстық қалдықтың көп жиналуы — ауаның ластануын күшейтетін фактор. Әр жерде шашылып жатқан қалдықты жинап, сұрыптап, өңдеп, қайта айналымға енгізу қажет. Шет елдік тәжірибеге сүйеніп, қоқыс өңдейтін зауыт салу — ұзақ мерзімді ұтымды шешім.
Экологиялық дағдарыс: табиғи апат па, қалалық өркениет пе?
Ғаламдық экологиялық апатты аймақтарды шартты түрде екі топқа бөлуге болады: біріншісі — Арал теңізі мен Балқаш көлі сияқты аймақтық табиғи апаттар; екіншісі — ірі қалаларда өндіріс пен тұрмыстан тараған қалдықтардың адамдарға әкелген зардабы.
Әлемде халқы 10–20 миллионнан асатын Мехико, Тегеран, Шанхай, Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Лондон, Ыстамбұл, Токио, Мәскеу сияқты мегаполистер бар. Көлемімен салыстырғанда Алматы шағын көрінгенімен, мәселе күлкілі емес: кейде дәл осы үлкен қалалардың ауа сапасы Алматыдан тәуір сияқты әсер қалдырады.
Шанхай сабағы: тәртіп, көгалдандыру және қатал жауапкершілік
90-жылдардың ортасында Шанхайдың ортасынан ағатын Сучжоу өзені «өлі өзенге» айналып, қала басшысы оны «Шанхайдың соры» деп атағаны айтылады. Қалалықтар күн сайын 10 мың тонна қоқыс шығарып, шамамен 700 өндірістік кәсіпорынның қалдықтары экологияны күрт нашарлатқан.
Жасыл аймақ үлесі
Мамандар дерегінше, қала аумағының 35%-ын жасыл желек алып жатыр. Бұл әр тұрғынға шамамен 9,2 м² көгалдандырылған аумақ тиеді деген сөз.
Қаржыландыру
Соңғы екі жылда экологиялық шараларға 1,5 млрд доллар бөлінгені, ал бір жылда ішкі жалпы өнімнің 3%-ы қоршаған ортаны қорғауға жұмсалғаны айтылады.
Көлікті газға көшіру
40 мың такси мен 3 мың автобусты жанар-жағармайдан газға ауыстырған. Сонымен қатар экологияға зиян келтіргендерге айыппұл мен қылмыстық жауапкершілікке дейінгі қатаң шаралар қолданылған.
Қалалар арасындағы бәсеке
Осындай әрекеттердің нәтижесінде Шанхай «Қала — ұлттық бақша» белгісіне лайық деп танылғаны айтылады. Бұл — экологияны жақсартуда қалалар арасында нақты бәсекелестік пайда болғанын көрсететін мысал.
Еуропа тәжірибесі: талап, тыңдау және «экологиялық көшелер»
Еуропа қалаларын таза қалалардың қатарына қосудың себебі бар: Еуроодақтың экологиялық талаптары қатаң, халықаралық ұйымдардың стандарттары жүйелі орындалады. Оның үстіне қала әкімшіліктері тұрғындардың өтінішін назардан тыс қалдырмайды.
Мысалы, Германиядағы Майн өзені жағасындағы Франкфуртта «экологиялық көшелер» тәжірибесі бар: кей тұста тас төсемі алынып, оның орнына ағаш отырғызылып, гүл егіліп, кең аллеялар жасалған. Тұрғындардың талабымен бірнеше көше осындай форматқа кезең-кезеңімен көшіріліп жатыр.
Алматы неге тұншығады?
Тамырлы себептер
- Экологиялық талаптардың сақталмауы: қала дамуы мен құрылыс жоспарларында ауа алмасу, жасыл белдеу, санитарлық арақашықтық секілді факторлар жеткілікті ескерілмеген.
- Тар көшелер мен тығыз құрылыс: ауа массасының еркін қозғалуына кедергі келтіреді.
- Су жүйесінің жағдайы: Үлкен Алматы мен Есентай өзендерінің арналары ластанған, жағалауда қалдық жиі кездеседі.
- Жасыл белдеудің жеткіліксіздігі: көптеген қалаларда сыртқы жасыл белдеу оттегімен қамтамасыз ететін табиғи «қалқан» рөлін атқарады; Алматыда бұл бағыт әлсіз.
Денсаулық тәуекелі
Қаладағы экологиялық жағдайдың нашарлығы сонша, сау адамның да денсаулығы сыр беруі мүмкін. Соңғы жылдары патологиялық ауытқумен дүниеге келетін сәбилер санының артқаны туралы алаңдаушылық айтылады. Осыған байланысты бірқатар мамандар Алматыға «экологиялық қауіпті аймақ» мәртебесін беру қажет деген пікірді алға тартады.
Ауыз су, қаңғыбас жануарлар және санитарлық қауіп
Алматыда ауыз су сапасы да жұртты алаңдатады: шүмекті ашқанда тат аралас су немесе хлор иісі қатты сезілетін су ағатын жағдайлар кездеседі. Суды тұндырып не сүзгіден өткізіп пайдалануға мәжбүрміз. Бұл адамның организміне тікелей әсер ететін мәселе болса да, оған жүйелі көңіл жеткіліксіз бөлініп отырғаны байқалады. Таза суды сатып алу мәдениеті қалыптасқанымен, оның бағасы әр отбасыға бірдей қолжетімді емес.
Қалада қоқыс аралап жүретін ит пен мысықтың көбеюі, сондай-ақ арық-атыз маңы, қоқыс төгілетін орындар және үйлердің ылғалды жертөлелерінде егеуқұйрықтың көбейуі санитарлық тәуекелді ұлғайтады. Мұндай орта жұқпалы аурулардың таралуына жол ашуы мүмкін.
Қаланың келбеті мен «жасылдың» қысқаруы
Соңғы 15–20 жылда бір кездегі жасыл қала біртіндеп тозыңқырағаны байқалады: жасыл желек оталып, олардың орнын мейрамханалар, казино, жанармай бекеттері, кафе секілді нысандар басқан жағдайлар көп айтылды. Апорт алмасымен әйгілі «Горный гигант» аумағы да әртүрлі мақсатқа бөлініп, жекешелендіруден кейін көптеген жерге коттедж салынған.
Тау бөктеріндегі биік ғимараттар мен элиталық тұрғын үйлердің көбеюі қаланың «дем алатын» кеңістігін тарылтып, ауа қозғалысына қосымша кедергі келтіреді. Нәтижесінде Алматыға келетін таза ауа ағыны одан әрі әлсірейді.
Қорытынды ой
Алматының экологиялық мәселелері — бір ғана себептен туындаған құбылыс емес. Бұл — энергетика, көлік, қала құрылысы, қалдықтарды басқару, су сапасы және санитарлық тәртіп сияқты бірнеше бағыттың тоғысында тұрған күрделі түйін. Атмосфераның жағдайына нақты әрі жүйелі назар аударылып, ластануды азайтатын шешімдер уақыт созбай іске асқанда ғана қаланың тынысы кеңейеді.