Қазығұрт тарихы
Қазығұрт: көне жырдың ізі, кең даланың жадындағы тау
Бұл — сонау көне заманнан жеткен жыр жолдары. Ал Қазығұрт тауы — көне дәуірімізден қалған алып ескерткіштердің бірі. Қазақ даласының тарихы ұшан-теңіз: біріміз білсек, біріміз білмей келдік. Абырой болғанда, соңғы жылдары жоғалтып ала жаздаған асыл қазынамызды біртіндеп түгендей бастағандаймыз — ең болмағанда ізін қайта жаңғыртып, зерделеуге бет бұрдық.
Атыраудан Алтайға, Сарыарқадан Жетісуға дейін созылған кең сахарада талай тарихи орын бар. Ұлытау мен Қаратаудағы, Қозыбасы мен Аңырақайдағы, Ерейментаудағы, Маңғыстаудағы киелі мекендердің өзі-ақ қаншама. Осы орындардың тарихын бір ізге түсіріп, жүйелей алсақ, күллі дала тарихы да, халық тарихы да айқындалып, жарқырап көрінер еді.
Негізгі ой
Қазығұрт — жеке тұрған бір тау ғана емес; ол — аңыз, жыр, тарихи кеңістік және өңірлік өркениет тоғысқан тұтас мәдени аймақтың өзегі.
Қазығұрт аты аталғанда еске түсетін кеңістік
Қазығұрттың қасиеттілігін, ел тарихындағы орнын дәл бүгін жеке-даралап дәлелдеудің қажеті де шамалы: бұл тау туралы аңыз-әңгімелер халық арасына кең тараған. Дегенмен Қазығұрт дегенде оның маңындағы тарихи аймақтарды да қоса еске алған жөн.
Іргелес көне қалалар мен мекендер
- Қарт Сайрам (көп еңбектерде «Кәрі Сайрам» деп те жазылады)
- Солтүстік-шығысында: Манкент, Майлыкент
- Түркібасы, Тараз
- Батысында: Ордабасы, Қараспан, Отырар, Түркістан
Жолдар, асулар, тарихи бағдар
Оңтүстікке қарай Тұрбат асуы арқылы өтетін көне «Жібек жолы» Қытай жылнамашылары жазғандай, Темірқақпадан асып Ташкентке, одан әрі Самарқанд, Хиуа, Бұқара бағыттарына жалғасқан.
Қазығұрт маңы бір кездері Түрік қағанаты тұсында Батыс орданың орныққан өңірі саналған; «Қорқыт ата» мен «Оғызнамада» жырға қосылып, Тәуке хан мен Төле бидің жайлауы болған деген деректер де айтылады.
Табиғи қорлар және ортақ жауапкершілік
Қазығұрттың шығысында Батыс Тянь-Шань етегіндегі Өгем, Қаржан, Шымған жоталары созылып жатыр. Табиғаттың баға жетпес тартуы — Ақсу-Жабағалы, Шатқал, Шарбақ қорықтары да осы кеңістіктің айрықша байлығы.
Осы табиғи байлықтарды сақтап, келесі ұрпаққа аман жеткізу мақсатындағы бастамалар нәтижесінде Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан тарапынан Батыс Тянь-Шань табиғи аймағын қорғау жөнінде шешім қабылданып, халықаралық даму банкі тарапынан қаржыландыру қарастырылғаны айтылады. Қасиетті Қазығұрт дәл осы аймақтың орта белінде орналасқан.
Нұх кемесі туралы аңыз және Қазығұрттың жырдағы орны
Қазығұрт туралы ең көне деректердің бірі — әлемді топан су басқан шақта Нұх пайғамбардың кемесі бір таудың басына қайырлап, аман қалғаны жайлы аңыз. Бұл тақырыптағы жыр қазақ арасында өте кең тараған. «Қазығұрттың басында кеме қалған, болмаса ол әулие неге қалған?» деген жолдарды естімеген қазақ кемде-кем.
Аңыз желісі: топаннан кейінгі жаңа тіршілік
Қазақ аңыздарына сүйенсек, кеме тоқтаған соң Нұх пайғамбар серіктерімен жерге түсіп, аман қалған жануарларды өріске жібереді, алып келген тұқымдарды жерге сеуіп, тіршілікті қайта бастайды. Бұл — рухани тазарудан кейінгі жаңа өмірді бейнелейтін символдық оқиға.
Ескерту
Белгілі жазушы Ш. Мұртаза «Егемен Қазақстандағы» мақаласында басқа таулар туралы осындай поэма бар-жоғын нақты айта алмайтынын, ал Қазығұрт туралы халықтық поэма бар екенін атап өткен.
Қазығұртқа қатысты екі жыр: халық дүниетанымының өзегі
Қазығұрт туралы жыр біреу емес — екеу. Екеуі де сырттан келмеген, осы таудың баурайында туған мұра деуге болады: қанша талдасаң да, оларды Қазығұрттан бөліп әкету мүмкін емес.
1) Төрт түлік туралы жыр
Бұл туындыда діни немесе қиял-ғажайып қоспа басым емес, керісінше халықтың күнделікті тіршілігімен, өмір талабымен астасқан шынайы ой бар. Жырдың өзегінде қоғамдық дамудың нышаны, қазақ дүниетанымының «темірқазығы» жатқандай әсер қалдырады.
2) «Таулар соғысы» жайлы жыр
Бұл — Қазығұртқа ғана тән ерекше дүние. Өйткені Қазығұрт Батыс Тянь-Шаньның батыс шетінде оқшау орналасқан тау. Шығысында төбесінен қар кетсе де, мұзы кетпейтін Қаржан мен Өгем шыңдары мұнартып көрінеді. «Нұх кемесі неге сол биік шыңдардың біріне емес, аласа тау — Қазығұртқа тоқтады?» деген сауалдың тууы заңды. Халық даналығы бұл сұраққа да өзінше жауап тапқан.
«Таулар соғысы»: астарлы аңыз, кең даланың картасы
Аңызда Нұх пайғамбар кемесі «енді біздің төбемізге тоқтайды» деп көкірек керген асқар шыңдарға аялдамай, Қазығұртқа келіп тоқтаған соң, әлгі таулар Қазығұртқа қарсы «соғыс жарияламақ» болады. Мұны естіген Қазығұрт айналаға жар салып, елші жұмсайды:
«Ордабасы ұлыма айт, Қызылсеңгір қызыма айт…»
Жырдың жалғасындағы тізімде кең далада Қазығұрт секілді жекеленіп тұрған талай тау аталады да, ең соңында: «Қыңыраққа бар да қайт» деген жолмен тәмамдалады. Елші «жеті тауға» жіберіледі, ал соғысқұмар таулардың райы тез қайтады.
Аңыздың деталі: аласа таулардың «туыстық» байланысы
Қазығұрттың көмекке шақырған «ұл-қыздары» мен «бауырлары» атанған таулардың бәрі — аласа таулар. Мәселен, Ордабасы — бүгінгі күні бүкіл елге белгілі қасиетті орын; тіпті көрші елдердің басшылары да келіп тағзым еткен мекен ретінде аталады. Ал Маңсары тауын жергілікті жұрт әлі күнге дейін «Маңсар әулие» деп құрметтейді: жаңбырлы, бұлтты күндері «қасиетті сыры бар» деп маңына көп жолай қоймайды. Соңғы жылдары сондай бір күндері әлгі таудың бауырына өрмелемек болған әскери көліктің тосын жағдайға ұшырағанын да ел аузында әлі айтады.
Қыңырақ туралы нұсқалар
Аңыздағы шеткері жатқаны — Қыңырақ. Жырдың бір нұсқасында «Қыңыраққа бар да қайт» делінсе, екінші нұсқасында «қайтарында Қыңыраққа бар да қайт» деп айтылады. Ел аузындағы түсінік бойынша, аты ең соңында аталғанына әрі «бар да қайт» деген сөзді менсінбеу санағанына шамданып, Қыңырақ қыңырайып шетке барып қоныстаныпты деседі.
Түйін
Қазығұрт — жырмен сақталған жады, аңызбен айшықталған кеңістік, тарих пен табиғат түйіскен өңір. Бұл таудың төңірегіндегі киелі мекендерді тану — тек өткенге үңілу емес, сонымен бірге келер ұрпаққа аманатталатын мәдени әрі табиғи мұраны бағалау.
Сондықтан Қазығұртқа қатысты жаңа мемориалдық нысан туралы ұсыныстың да қисыны бар: ол бір таудың ғана емес, тұтас өңірдің тарихи санасын жаңғыртатын белгі болмақ.