Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі – «Банктердің Банкі»
Ұлттық банктің негізгі мақсаты және рөлі
Республиканың Ұлттық банкінің басты мақсаты — экономиканы төлем құралдарымен үздіксіз қамтамасыз ету, елдің несие жүйесінің тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасау, есеп айырысу жүйесін ұйымдастыру және банк қызметін реттеу. Ұлттық банк басқа қаржы-несие институттарымен бәсекеге түспейді және қызметінің негізгі мақсаты ретінде пайда табуды көздемейді.
Маңызды ұғым: Ұлттық банкті жиі «банктердің банкі» деп атайды, өйткені оның негізгі клиенттері — коммерциялық банктер мен өзге де несиелік ұйымдар.
Коммерциялық банктер мен жинақ ұйымдары халықтан салым қабылдап, қарыз берсе, Ұлттық банк те банктер мен жинақ мекемелерінен салымдар қабылдап, оларға қарыз ұсына алады. Осылайша ол бүкіл банк жүйесінің өтімділігі мен тұрақтылығына ықпал етеді.
Қайта қаржыландыру құралдары: аукцион, ломбард, РЕПО
Аукциондық несиелер
1993 жылдың соңында аукциондық несиелер енгізіліп, бұрын жиі қолданылған директивті несиелерден ерекшеленетін құрал ретінде нарықтық пайыз мөлшерлемесін белгілеуге мүмкіндік берді. Астаналық және өңірлік банктер үшін аукциондар бөлек өткізіліп, кейін ауыл шаруашылығы мен энергетика секілді салалардың қажеттіліктеріне қарай жабық аукциондар да қолданылды.
Аукциондарға тек Ұлттық банктің белгілеген экономикалық нормативтерін сақтаған және бұрын берілген орталықтандырылған несиелер бойынша талаптарды орындаған банктер жіберіледі.
Аукциондық несиелер — толыққанды банкаралық ақша нарығы қалыптасқанға дейін қолданылатын ақша-несие саясатының уақытша құралы ретінде қарастырылды.
Ломбардтық несиелер
Ломбардтық несие беру Ұлттық банктің ақша массасын бақылау міндетінен туындайтын лимиттермен шектеледі. Мұндай несиелерді банктік қызметке лицензиясы бар және активтерінде мемлекеттік бағалы қағаздары (немесе олардың кепілдігі) бар резидент банктер пайдалана алады.
- Мөлшерлеме, әдетте, қайта қаржыландыру мөлшерлемесінен жоғары белгіленеді.
- Көп жағдайда банкаралық нарық мөлшерлемесінен төмен болмайды.
РЕПО және кері РЕПО операциялары
РЕПО — екі бөліктен тұратын қаржылық операция. Бірінші бөлігінде (РЕПО ашу) Ұлттық банк бастапқы дилерге бағалы қағаздарды сатады (бастапқы дилер болу үшін арнайы лицензия қажет). Екінші бөлігінде (РЕПО жабу) келісімде белгіленген мерзімде сол бағалы қағаздарды кері сатып алу/қайтару міндеттемелері орындалады.
Айырмашылық: кері РЕПО кезінде дилер РЕПО-ны жабу сәтінде бағалы қағаздарды қайта сатып алады. Бұл құрал банктерді қысқа мерзімді несиелеу немесе артық өтімділікті сорып алу (ақша массасын реттеу қажет болғанда) үшін қолданылады.
Банкаралық есеп айырысу жүйесі және төлем инфрақұрылымы
Ұлттық (Орталық) банк банкаралық қолма-қолсыз есеп айырысуларды жүзеге асырады және жалпы шаруашылықтағы есеп айырысу жүйесінің негізгі ұйымдастырушысы болып саналады.
Негізгі функциялар
- Қолма-қол және қолма-қолсыз ақша айналымының ауқымын бақылау.
- Банк жүйесі үшін бірыңғай әдістемелік негіздегі есеп айырысу орталығы қызметін атқару.
- Есеп айырысу, есеп жүргізу және есеп беру қағидаларын белгілеу және үйлестіру.
Екі ішкі жүйе: тікелей және орталықтандырылған есеп айырысу
Елде қолма-қолсыз есеп айырысудың екі ішкі жүйесі қалыптасты: біріншісі — коммерциялық банктер арасындағы тікелей есеп айырысулар; екіншісі — Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттар арқылы жүргізілетін орталықтандырылған есеп айырысулар.
Тұрақты байланыстары бар клиенттердің операцияларын жүргізу үшін коммерциялық банктер LORO–NOSTRO тәрізді орталықтандырылмаған корреспонденттік шоттар арқылы өзара тікелей есеп айырыса алады.
Автоматтандыру және реформалар
Банктік реформалар барысында есеп айырысу тәртібі айтарлықтай жаңартылды. 1995 жылы төлем құжаттарын өңдеуді, төлемдерді өтеуді және республика аумағында есеп айырысуды қамтамасыз ететін Ұлттық банктің облыстық басқармаларының жұмысын біріктірген «КУБАЖ» кешенді автоматтандыру жүйесін енгізу аяқталды.
Ірі және ұсақ сомалар бойынша төлемдер үшін пайдаланылатын гросс-есеп айырысу жүйесі 1995 жылғы 15 мамырда Алматыда іске қосылды. Қатысушылар қатарында барлық банктер, олардың Алматы, Талдықорған, Жамбыл облыстарындағы филиалдары және Алматы клирингтік палатасы болды.
Жүйе қатысушылары корреспонденттік шот жағдайы туралы ақпаратты кез келген уақытта сұратып, күнделікті жүргізілген төлемдерді қарап, өз төлемдерінің кезектілігін басқаруға мүмкіндік алды. Қамтамасыз етілмеген немесе қабылданбаған төлемдер қатысушыға қайтарылады.
Төлем жүйесі реформасы аясында екінші деңгейлі банктер операциялық күнді және бірыңғай корреспонденттік шотты өңдеуге кезең-кезеңімен өтті: алдымен облыстық деңгейде, кейін республикалық деңгейде.
Ұлттық банк — Үкіметтің бас банкирі, қаржы кеңесшісі және агенті
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Заңына сәйкес Үкіметтің бас банкирі, қаржы кеңесшісі және агенті ретінде, сондай-ақ басқа да мемлекеттік органдармен өзара келісім бойынша әрекет етеді.
Мемлекеттік шоттарға қызмет көрсету
Ұлттық банк үкіметтік қорлардың және басқа мемлекеттік органдардың депозитари-банкі болып табылады: олардың қаражатын сақтайды, шоттарын жүргізеді, операцияларын орындайды және қаржылық қызмет көрсетеді. Сонымен бірге салықтар мен басқа да түсімдерді шоғырландырып, Қаржы министрлігінің тапсырмасы бойынша төлемдер жүргізеді.
Фискалдық агент және мемлекеттік қарызға қызмет көрсету
Ұлттық банк бюджеттің кассалық орындалуы мен мемлекеттік қарызға қызмет көрсету бөлігінде Үкіметтің фискалдық агенті әрі депозитари қызметін атқарады. Ол республикалық және жергілікті бюджет шоттарына түскен қаражаттардың есебін жүргізіп, түсім көлемі туралы Қаржы министрлігі органдарына хабарлап отырады.
Қазыналық институттың құрылуына байланысты мемлекеттік бюджетке кассалық қызмет көрсету функциялары біртіндеп сол құрылымға берілді.
Қысқа мерзімді несиелеу және мемлекеттік бағалы қағаздар
Мемлекеттік ақша-несие саясаты мен қаржы жүйесінің тиімділігін қамтамасыз ету мақсатында Ұлттық банк келісімшарт негізінде Қаржы министрлігіне 6 айдан аспайтын мерзімге қысқа мерзімді несие бере алады. Бұл — жыл ішіндегі бюджет кірістері мен шығыстары арасындағы уақытша алшақтықты жабуға бағытталған құрал; оның лимитін Қазақстан Республикасының Парламенті белгілейді.
Әрбір несие бойынша несие сомасы, өтеу мерзімі және пайыз мөлшерлемесі көрсетілген келісімдер рәсімделеді. Лимит шегінде Ұлттық банк Қаржы министрлігінен бағалы қағаздарды (мысалы, қазыналық міндеттемелер) бастапқы орналастыру кезінде сатып алуы мүмкін.
Ұлттық банк Үкіметпен бірлесіп мемлекеттік заемдарды өтеуге, пайыз төлемдерін жүргізуге және жалпы мемлекеттік қарызға қызмет көрсету шараларына қатысады. Алайда бағалы қағаздар нарығының дамуы экономиканың құрылымдық жетілуіне, екі деңгейлі банк жүйесінің орнығуына және жекешелендіру нәтижелеріне тікелей тәуелді болды; мәтінде көрсетілген кезеңде бұл нарық толық қалыптаса қоймағаны атап өтіледі.
Үкіметтің қаржылық кеңесшісі
Ұлттық банк қаржылық және жалпы экономикалық мәселелер бойынша Үкіметтің және өзге мемлекеттік органдардың кеңесшісі ретінде әрекет етеді. Себебі ол ақша, несие, қаржы және басқа да макроэкономикалық көрсеткіштер жөніндегі кең ауқымды әрі жедел ақпаратқа сүйенетін экономикалық-талдамалық орталық қызметін атқарады.
Сыртқы экономикалық қызмет және алтын-валюта резервтері
«Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Заңға сәйкес Ұлттық банк сыртқы экономикалық қызметтерді жүзеге асырады. Ол Қазақстанда және халықаралық тәжірибеде қолданылатын нормаларға сай шетел валютасымен операциялар жүргізуге уәкілетті.
Валюталық реттеу және лицензиялау
Ұлттық банк басқа елдердің орталық банктерімен және халықаралық қаржы-несие институттарымен өзара іс-қимылда Қазақстанның мүддесін білдіреді. Сондай-ақ шетел капиталының қатысуымен банктердің, еншілес банктердің және шетел банктері өкілдіктерінің ашылуына лицензия береді.
Ол ұлттық валютаның шетел валютасына қатысты бағамын реттейді, ұлттық валютаның және шетел валютасындағы бағалы қағаздардың айналым тәртібін айқындайды, валюталық операциялар бойынша лицензиялау қағидаларын белгілеп, уәкілетті банктердің қызметін бақылайды. Заң бұзушылық анықталған жағдайда лицензияларды қайтарып алу құқығы бар.
Алтын-валюта резервтерін құру және басқару
Ұлттық банк алтын-валюта резервтерін қалыптастырып, олармен операциялар жүргізеді, сондай-ақ валюталық операциялардың бірыңғай есебі мен есептілік нысандарын бекітіп, ұсыну тәртібі мен мерзімін айқындайды және жарияланатын статистикалық мәліметтерді әзірлейді.
Валюталық құндылықтармен негізгі операциялар
- Шетел валютасын сатып алу және сату.
- Шетел үкіметтері кепілдендірген немесе халықаралық қаржы ұйымдары шығарған бағалы қағаздармен операциялар жүргізу.
- Алтын және басқа да қымбат бағалы металдарды, халықаралық стандарттарға сай табиғи асыл тастарды қабылдау, сақтау және өңдеуді ұйымдастыру.
- Алтын мен қымбат металдарды (құйма түрінде), сондай-ақ өңделген/өңделмеген асыл тастарды ішкі және сыртқы нарықта сатып алу-сату.
Резервтердің құрамы
- Алтын және басқа да қымбат металдар.
- Шетелде сақталатын банкноттар, монеталар және банк қаражаттары түріндегі шетел валютасы.
- Ұлттық банкте сақталатын валюталық құндылықтар.
- Халықаралық деңгейде танылған резервтік активтер.
- Шетел үкіметтері немесе халықаралық қаржы ұйымдары шығарған әрі кепілдендірген аудармалы, жай және қазыналық вексельдер.
- Өтімділігі мен қауіпсіздігі қамтамасыз етілген өзге активтер.
Резервтер халықаралық төлемдердің кепілі ретінде және ұлттық валютаның айырбас бағамын қолдау үшін интервенциялар жүргізу мақсатында қолданылады. Ұлттық банк активтердің өтімділігі мен қауіпсіздігін, сондай-ақ резервтердің төлем қабілеттілігін сақтауды басым қағида ретінде ұстанады.
Ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету және айырбас бағамын қолдау үшін резервтер жеткілікті деңгейде болуы тиіс. Мәтінде 12 ай ішінде сыртқы валюта резервтері деңгейін сақтауға қатысты мақсатты бағдарлар көрсетіліп, қажетті шараларды Үкіметпен келісу арқылы жүзеге асыру қажеттілігі атап өтіледі.
Халықаралық жүйелер және операциялық тәжірибе
Ұлттық банктің халықаралық телекоммуникациялық жүйелерге («REUTER» және «SWIFT») қосылуы, сондай-ақ мамандардың тәжірибесінің артуы халықаралық қаржылық құралдарды қолдануға, валюта активтерін әртараптандыруды жоспарлы түрде жүргізуге және алтын-валюта резервтерін тиімді басқаруға мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде нарық конъюнктурасын тұрақты мониторингтеуді және келісімдерді жедел сүйемелдеуді талап етеді.
Алтын-валюта резервтерімен операциялардан түсетін табыстың көздерінің бірі — банкаралық депозиттер. Мәтінде «REUTER» жүйесі арқылы жасалған депозиттік операциялар санының 1994 жылдан 1995 жылға қарай айтарлықтай өскені және мұндай операцияларда негізінен жоғары рейтингті шетел банктері қатысқаны көрсетіледі.
Сондай-ақ 1995 жылы бағалы қағаздармен жасалған операциялар негізінен АҚШ қазыналық вексельдеріне инвестициялау және РЕПО келісімдерімен шектелгені, олардың Нью-Йорктегі Федералдық резерв банкісі арқылы жүзеге асырылғаны айтылады.