СӨЗДІКТЕР
«Сөздіктер»
Төменде қаржы, банк және бағалы қағаздар тақырыбына қатысты негізгі ұғымдар қысқа әрі түсінікті түрде берілген.
Бағалы қағаздар
Акция
Акция — акционерлік қоғамның жарғылық капиталына үлес қосылғанын куәландыратын, басқаруға қатысу құқығын беретін және иесіне табыс (дивиденд) әкелетін бағалы қағаз.
Облигация
Облигация — оның иесінің ақшалай қаражат салғанын куәландыратын және эмитенттің осы қаражат сомасын (номиналдық құнын) және пайызын қайтару міндеттемесін растайтын бағалы қағаз.
Бағалы қағаздар
Бағалы қағаздар — иеленушілеріне мүліктік құқық беретін ақша немесе тауар құжаттары; мүліктік құқықты куәландыратын белгілі бір жазбалар мен өзге белгілердің жиынтығы. Оларға акциялар, облигациялар және заңнамалық актілерде айқындалған өзге түрлер жатады.
Бағалы қағаздар нарығы
Бағалы қағаздар нарығы — бағалы қағаздар сатып алынатын және сатылатын нарық. Банктер, арнаулы несие институттары мен қор биржалары арқылы кәсіпорындардың, банктердің, мемлекеттің және жеке адамдардың қорланған ақшасы шоғырланып, капитал өндірістік және өндірістік емес жұмсалымға салынады.
Вексель (жай және қаржылық)
Вексель
Белгілі бір соманы алдын ала келісілген мерзімде және белгіленген жерде төлеу туралы борышқордың қарыздық міндеттемесі.
Жай вексель
Вексель берушінің вексель ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта немесе талап ету бойынша төлеуге қатысты еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.
Қаржылық вексель
Белгілі бір ақша сомасын қарызға беруден туындайтын қарыздық міндеттеме.
Ақша және валюта
Ақша
Ақша — барлық тауарлардың құнын өлшейтін, жалпыға балама айрықша тауар.
Ақша бірлігі
Ақша бірлігі — барлық тауарлардың бағаларын бейнелеуге қызмет ететін, заңды түрде бекітілген ақша белгісі.
Банкнота
Банкнота — орталық банктің айналысқа шығарған әртүрлі номиналдағы ақша бірлігі.
Қағаз ақшалар
Қағаз ақшалар — бюджет тапшылығын жабу мақсатында шығарылатын, металға ауыстырылмайтын және мемлекет белгілеген номиналы бар құн белгілері.
Валюта және валюталық бағам
Валюта
Валюта: біріншіден, сол елдің ақша бірлігі; екіншіден, шетел мемлекеттерінің ақша белгілері; үшіншіден, халықаралық есеп айырысу бірліктері және төлем құралдары.
Валюталық бағам
Валюталық бағам — бір елдің ақша бірлігінің екінші елдің ақша бірлігіне қатысты бейнеленетін бағасы.
Несие және банк
Коммерциялық банк
Коммерциялық банк — ерекше өнім шығарумен айналысатын кәсіпорын немесе қолма-қол және қолма-қолсыз ақшадағы төлем айналысын реттеуді жүзеге асыратын ақша-несие институты.
Банкаралық несие
Банкаралық несие — коммерциялық банктердің бір-біріне беретін несиелері.
Несие
Несие — пайыз төлеу және қайтару шарттарымен уақытша пайдалануға берілетін ссудалық капитал қозғалысы.
Несиелік ақшалар
Несиелік ақшалар — тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды сатып алу және сатуда төлемді кейінге қалдырумен байланысты пайда болған ақшалар.
Қысқа мерзімді несиелер
Овердрафт
Клиент шотынан қаражат шегеру нәтижесінде пайда болған дебеттік қалдық бойынша берілетін қысқа мерзімді несие.
Овернайт (несие)
Өтімділікті қолдау мақсатында бір түнге берілетін банкаралық несиенің түрі.
Овернайт
Банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шотында дебеттік қалдықтың пайда болуына байланысты бір түнге берілетін несие.
Онкольдық несие
Кредитордың алғашқы талабы бойынша өтелетін қысқа мерзімді несие.
Депозит
Депозит — клиенттердің (жеке және заңды тұлғалардың) банктегі белгілі бір шотқа салған және өздері пайдалана алатын қаражаттары.
Кредиттік карточка
Кредиттік карточка — эмитент пен карточка иесі арасындағы келісімшартқа сәйкес, несиелік лимит шегінде тауарлар мен қызметтер үшін төлем жасауға немесе қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
Акционерлік қоғам және дивидендтер
Акционерлік қоғам
Акционерлік қоғам — жарғылық қоры акционерлер арасында таратылған акциялардың белгілі бір санына бөлінген заңды тұлға. Акциялар саны акционердің пайдадан өз үлесін (дивиденд) алу құқығын куәландырады.
Дивидендтер
Дивидендтер — акциялар бойынша төленуге тиіс табыс; заңды тұлғаның қатысушылары (құрылтайшылары) арасында бөлетін таза табысының бір бөлігі. Сондай-ақ заңды тұлға таратылғанда немесе қатысушы өз үлесін алып қойған кезде, жарғылық капиталға салым ретінде енгізілген мүлікті қоспағанда, мүлікті бөлуден түсетін табыстар.
Банкроттық
Банкроттық — қаржылық күйреу, жұтау, жоспардың күйреуі.
Салықтар және институттар
Акциздер
Акциздер — акцизделетін тауарларға және қызметтің акцизделетін түрлеріне салынатын, олардың бағасына қосылатын және сатып алушы төлейтін жанама салық.
Ломбардтар
Ломбардтар — жылжитын мүліктерді (өтімді активтерді) кепілге ала отырып, қысқа мерзімге ссудалар беретін несиелік мекеме.
Ломбардтық несие
Ломбардтық несие — тез іске асатын бағалы заттарды немесе бағалы қағаздарды кепілге алып берілетін несие.
Лизинг
Лизинг — лизинг берушінің (жалға берушінің) өзіне тиесілі құрал-жабдықтарды, машиналарды, ЭЕМ-ді, ұйымдастыру техникасын, өндіріске, сауда-саттыққа және қоймаға арналған құрылғыларды лизинг алушыға (жалгерге) лизингтік төлем төлеу шартымен белгіленген мерзімге пайдалануға беруін көздейтін жалға беру шарты.
Резервтік қор
Резервтік қор — банк қызметінде пайда болуы мүмкін зияндардың орнын жабу мақсатында құрылған ақшалай қаражат.
Чек
Чек — ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға белгілі бір ақшалай соманы төлеу туралы немесе басқа ағымдағы шотқа аудару туралы өзінің банкіне берген жазбаша бұйрығы.
Инвестициялар
Инвестициялар
Инвестициялар — лизинг шартын жасаған кезден бастап лизинг заттарын, сондай-ақ оларға құқықтарды қоса алғанда, инвестордың заңды тұлғаның жарғылық капиталына салатын мүлкінің барлық түрлері (жеке тұтынуға арналған тауарлардан басқа) немесе кәсіпкерлік қызмет үшін пайдаланылатын тіркелген активтерді ұлғайту.
Негізгі идея
Инвестиция — болашақ нәтиже үшін капиталды орналастыру.
Нысандары
Мүлік, құқықтар, лизинг объектілері және тіркелген активтер.
Мақсаты
Кәсіпкерлік қызметте қолданылатын активтерді көбейту.
Қысқаша қорытынды
Бұл ұғымдар жиынтығы қаржы жүйесін, бағалы қағаздар айналымын және банк операцияларының логикасын түсінуге негіз болады: ақша өлшем ретінде қызмет етеді, нарық капиталды шоғырландырады, ал несие мен қаржы құралдары экономикалық айналымды жеделдетеді.