Мемлекет және құқық ұғымы.
Бұл мәтін құқық ұғымын, оның қағидаттары мен функцияларын, құқықтық реттеу әдістерін және құқықтың сыртқы көрініс нысандарын (бастауларын) жүйелі түрде түсіндіреді.
Түйінді терминдер
- Норма
- Қағидат
- Функция
- Императивтік және диспозициялық әдістер
- Нормативтік құқықтық акт
Кіріспе
Құқық — мемлекет белгілеген немесе санкциялаған, жалпыға бірдей міндетті мінез-құлық ережелерінің (нормаларының) жүйесі. Осы нормалар арқылы қоғам мен жеке тұлғалардың аса маңызды мүдделері жүзеге асырылады.
Құқық қоғамдық қатынастарды реттеуде, тәртіпке келтіруде және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.
Құқықты анықтаудың тәсілдері
Нормативтік тәсіл
Нормативтік тұрғыдан құқықтың басты белгілері ретінде мыналар танылады:
- құқық нормаларының мемлекеттік-еріктік сипаты;
- нормативтілігі (жалпыға ортақ ереже болуы);
- шартты анықтылығы (ресми бекітілуі);
- биліктік сипаты.
Кең ауқымды тәсіл
Кең мағынада құқықтың мәнін ашуда мына белгілер ерекше аталады:
- міндетті мінез-құлық ережелерінің өзара пайдалығы;
- олардың әділдігі;
- құқықтық қатынастарға ресми түрде толық бекітілмеген нормаларды енгізу және қолдану мүмкіндігі;
- құқық пен заңды айыру (теңестірмеу).
Құқық қағидаттары
Құқық қағидаттары — құқықтың мән-маңызын айқындайтын және білдіретін негізгі бастаулар. Құқықтың негізгі қағидаттарына мыналар жатады:
Құқық теңдігі
Баршаға бірдей өлшем мен талаптың қолданылуы.
Құқықтар мен міндеттердің бірлігі
Құқықтың жүзеге асуы міндетпен және жауапкершілікпен ұштасады.
Гуманизм
Адам қадір-қасиетін қорғау және құрметтеу.
Әлеуметтік әділеттілік
Қоғамдағы тепе-теңдік пен әділ шешімге ұмтылу.
Демократизм
Қоғам мүддесін ескеретін ашық әрі жауапты басқару.
Құқық функциялары
Құқық функциясы — қоғамдық қатынастарға құқықтың ықпал етуінің негізгі бағыттары. Функциялар ішкі және сыртқы болып бөлінеді.
Ішкі (жалпы) функциялар
- саяси-экономикалық;
- әлеуметтік;
- тәрбиелік.
Сыртқы (заңдық) функциялар
Реттеуші
Мінез-құлық ережелерін белгілейді және олардың орындалуын үйлестіреді.
Қорғаушы
Қоғам үшін аса маңызды қатынастарды қорғауға және сақтауға бағытталады. Бұл бағытта ең алдымен тыйым салынған (рұқсат етілмейтін) мінез-құлық ережелері бекітіледі.
Әлеуметтік нормалар: түрлері және айырмашылықтары
Қоғамда мінез-құлықты реттейтін ережелердің бірнеше түрі кездеседі. Олардың ішінде мораль нормалары, корпоративтік нормалар, әдет-ғұрыптар және құқық нормалары ерекше орын алады.
Мораль нормалары
Ізгілік пен зұлымдық, әділет пен әділетсіздік, ар-ождан сияқты құндылықтар тұрғысынан қоғамда қалыптасқан мінез-құлық ережелері.
Корпоративтік нормалар
Мемлекеттік емес ұйымдар қабылдайтын шешімдерде, ережелерде және өзге құжаттарда бекітілетін мінез-құлық талаптары.
Әдет-ғұрыптар
Тұрғындардың күнделікті сұраныстарынан туындап, көп рет қайталану нәтижесінде орныққан мінез-құлық ережелері.
Құқық нормаларын өзгелерден ажырататын белгілер
- нормативтік құқықтық акт түріндегі ресми (шартты) анықтылығы;
- мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етілген жалпыға бірдей міндеттілік;
- мінез-құлықты құқықтылық/құқықсыздық, заңдылық/заңсыздық тұрғысынан бағалау мүмкіндігі.
Құқықтық реттеу және оның әдістері
Құқықтық реттеу — заңдық жүйе арқылы жүзеге асырылатын, қоғамдық қатынастарға тиімді құқықтық ықпал ету. Реттеу әдістері біртектес (біртұтас сапалы) қоғамдық қатынастарды тәртіпке келтіруге қолданылатын амал-тәсілдер ретінде көрінеді.
Императивтік әдіс
Авторитарлық, «билік–бағыныштылық» логикасына негізделеді. Бұл жағдайда бір тарап — билік жүргізуші субъект ретінде мемлекет, екінші тарап — оның ерік-жігерін орындауға міндетті өзге құқық субъектілері болады.
Диспозициялық әдіс
Автономиялық, үйлестіруші, тепе-теңдікке негізделеді. Субъектілер өзара келісім арқылы құқықтар мен міндеттерді өз қалауларынша белгілейді, өзгертеді және тоқтатады.
Құқықтың бастаулары (сыртқы формалары)
«Құқықтың бастаулары» ұғымы бірнеше қырдан түсіндіріледі: материалдық тұрғыда — қоғам өмірінің материалдық жағдайлары; ғылыми тұрғыда — тарихи заңдық құжаттар мен құқық нормалары сақталған мұралар; шартты-заңдық тұрғыда — құқық нормаларының сыртқы көрініс нысандары.
Шартты-заңдық тұрғыдан құқық нормаларының негізгі формалары ретінде төмендегілер танылады.
Құқықтық әдет-ғұрып
Мемлекет рұқсат еткен және өз күшімен қамтамасыз еткен әдет-ғұрып.
Заңдық прецедент
Мемлекеттің нақты іс бойынша қабылдаған, кейін ұқсас істерге үлгі болған және құқық нормасы ретінде танылған шешімі.
Нормативтік келісім-шарт
Екі жақтың келісімге келуі нәтижесінде құқықтық норма мазмұнына ие болатын, нормативтік құқықтық актілердің ерекше түрі.
Нормативтік құқықтық акт
Құқық нормалары қамтылған, тиісті мемлекеттік орган қабылдайтын ресми құжат. Нормативтік құқықтық актілер заңдар және заңға бағынышты актілер болып бөлінеді.
Құқықтың пайда болуы мен дамуы
Құқық мемлекет сияқты қоғам дамуының белгілі бір кезеңінде пайда болған әлеуметтік құбылыс. Жалпыға бірдей міндетті әлеуметтік нормалардың қалыптасуы белгілі бір әлеуметтік топтың мүлікке ие болу және пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз ету қажеттілігімен байланысты болды. Сол арқылы топтың сұраныстары қанағаттандырылып, мүдделері жүзеге асты.
Құқықтың дамуы мемлекеттің дамуымен тығыз байланысты: мемлекет белгілі бір кезеңде аса маңызды әлеуметтік нормаларды таңдап, оларды құқықтық нормаларға айналдырып, орындалуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар құқық нормаларын қалыптастыру, нақтылау және жетілдіру бойынша жүйелі жұмыс жүргізеді.
Әдебиеттер
- 1. «Мемлекет және құқық теориясы». — Алматы, 1997.
- 2. «Салыстырмалы құқық теориясы». — Алматы, 2004.
Жоспар
Бөлімдер
- Кіріспе.
- Мемлекет және құқық ұғымы.
- Мемлекеттік құқықтың мәні мен ерекшелігі.
- Қорытынды.
Ескерту
Ұсынылған жоспар мәтіндегі негізгі мазмұнмен үйлеседі және тақырыпты жүйелі түрде қарастыруға мүмкіндік береді.
Мәтін редакцияланды: орфография, тыныс белгілері және терминдердің бірізділігі түзетілді.
Басына қайту