ӨТЕМІСҰЛЫ МАХАМБЕТ
Махамбет Өтемісұлы: ақын, күйші, ұлт-азаттық күрестің жыршысы
Өтемісұлы Махамбет (1804–1846) — қазақтың әйгілі ақыны, күйші-композиторы, әрі Исатай Тайманов бастаған 1836–1837 жылдардағы отаршылдыққа қарсы көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі. Ол осы қозғалыстың жалынды жыршысы ретінде халық санасында азаттықтың дауысын көтерген тұлға болып қалды.
Туған жері және әулет шежіресі
Махамбеттің туып-өскен жері — Ішкі Бөкей ордасының Бекетай аталған өңірі. Бұл аумақ қазіргі Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданына қарайды.
Шежіре деректеріне сүйенсек, он екі ата Байұлының бір бұтағы — Беріш ішінде Нәдір деген кісіден Мәлі (кей деректе Құлмәлі, Құлманияз деп те айтылады) тарайды. Мәлінің қазақ әйелінен Өтеміс пен Шыбынтай, қалмақ әйелінен Қобылай дүниеге келген.
Қалыптасуы: дәстүр, білім, көптілділік
Махамбет — көшпелі ортадағы көсем тұлғалардың бірі. Ол туған өлкесінде жасаған Қамбар батыр, Ер Тарғын, Сыпыра жырау, Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Жиембет, Доспамбет секілді біртуарлардың мұрасын көкірегіне тоқып өсті.
Өз дәуірінің ағымын жіті таныған, қыр-сырын терең меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адам болған. Орыс, татар, араб тілдерін жақсы меңгергені оның жазған хаттарынан анық аңғарылады.
Отаршылдыққа қарсы күрес және көтерілістегі орны
Махамбет Ресей отаршылдығының ауыртпалығын өз көзімен көріп, зорлық-зомбылығын басынан өткерді. Сондықтан 1836 жылы халықтың төзімі таусылып, теңіздей толқып көтерілгенде, осы тегеурінді қозғалысқа дем берген рухани көшбасшының бірі — Махамбет еді.
Серіктесі
Исатай батырмен бірге азаттық туын көтерді.
Миссиясы
Ұлт азаттығы мен әлеуметтік теңдікті жырлады.
Өмір мазмұны
Азаттық үшін күрес — бүкіл ғұмырының өзегіне айналды.
Поэзия мен күй: даралықтың қос қыры
Махамбет поэзияда қаншалықты дара болса, күй өнерінде де соншалықты дара болды. Ол — көшпелілер өркениетінің осы жарық дүниемен қоштасқандағы соңғы үні тәрізді: тарихи тағдырдың тар қыспағында да асау рухы тұяқ серпіп, еңсені тіктеген қуатты үн.
Метафоралық бейне
Қазақты ұлт ретінде даралап, тарих сахнасына шығарған көшпелілер мәдениетінің буырқанып келіп, жартасты соққан ақжал толқыны Махамбетке ұқсайды.
Түйін
Оның жыры да, күйі де — бір мезетте әрі қарсылық, әрі ар-намыс, әрі халықтың рухын оятқан серпін.
Рухани үрдістегі орны және тарихи кезеңдер
Қазақ халқының рухани дамуын кең аяда тарихи құбылыс ретінде елестетсек, оны шартты түрде төрт кезеңге бөлуге болады: Қорқыттан Асанқайғыға дейін, Асанқайғыдан Махамбетке дейін, Махамбеттен Абайға дейін, Абайдан бүгінге дейін.
Махамбет заманының сипаты
Махамбет дәуірі — көшпелілер рухының айы батып, күні тұтылған тұс. Сондықтан көшпелілер мәдениетіндегі эпикалық синкреттілік Махамбет болмысымен түйінделеді.
Осы кезеңнен бастап өнер қоғамдық құбылыстарды тікелей реттеуші міндетінен ажырап, көбіне эстетикалық алданышқа қарай ойыса бастайды. Махамбеттің әрі батыр, әрі көсем, әрі шешен, әрі жырау, әрі күйші болып танылуында — дәл осындай тарихи-әлеуметтік сұранымның ізі бар.