Оқушылардың білім деңгейін көтеру
Білім сапасы мұғалімнен басталады
Қазақ ойы мен ағартушылық дәстүрінде ұстаздың орны айрықша. «Ұстазы жақсының — ұстамы жақсы» деген нақыл мектептегі білім сапасының кадр мәселесіне тікелей байланысты екенін еске салады. Оқушының білім деңгейін көтеру үшін, ең алдымен, мұғалімнің кәсіби деңгейін жүйелі түрде нығайту қажет.
Мұғалімге қойылатын негізгі талаптар
Ю.А. Конаржевскийдің «Кім жақсы білсе, сол ғана жақсы оқыта алады» деген қағидасы бұл ойды нақтылай түседі. Мұғалімнен, ең кемі, төмендегі бағыттар бойынша жоғары даярлық талап етіледі:
- 1 Пәндік білімнің тереңдігі: өз пәнін өте жақсы меңгеру және пәндер арасындағы байланысы бар салалардан да хабардар болу.
- 2 Педагогика және психология: оқушының жас ерекшелігі, уәж, қабылдау, ойлау үдерістерін ескеріп жұмыс істеу.
- 3 Кәсіби іскерліктер жиынтығы: қарым-қатынас, ақпаратты түсінікті жеткізу, зерттеу, ұйымдастыру, сұрау, бағалау, қорытындылау.
Бұған қоса, ұстаздың адамгершілік және тұлғалық бейнесі де сабақтың әсерін күшейтеді: мәдениеттілік, парасат, әділдік, мейірім, талапшылдық, кеңпейілділік, адалдық, тапқырлық, сезімталдық, белсенділік, төзім, еңбекқорлық, қарапайымдылық пен табандылық — барлығы да педагогтің шынайы шеберлігін толықтыратын қырлар.
Әдістемелік шеберлік — нақты нәтиженің кілті
Нақты нәтиже тек терең біліммен шектелмейді. Мұғалім білімді беру тәсілдерін (әдістерін, технологияларын) жақсы біліп қана қоймай, оларды жоғары деңгейде қолдана алуы тиіс. Қазіргі мектептерде дәл осы тұста — оқыту әдістерін таңдауда және жүйелеуде — кемшіліктер байқалады.
Мектепке қажет қолдау
Әдістемелік жұмысты үйлестіретін, мұғалімдердің кәсіби өсуіне тұрақты серпін беретін әдіскерлер мен тәжірибелі әріптестердің болуы маңызды. Бұл — бір реттік кеңес емес, үздіксіз даму мәдениеті.
Тәжірибеден алынған бағыт
Мысалы, Ф.Я. Вассерманның «Биоинформатика және синергетика» технологиясы бойынша жұмыс жүргізу, сондай-ақ В.Ф. Шаталов, С.Н. Лысенкова, И.П. Волков, Монахов, Ю.А. Конаржевский, Т. Ғалиев еңбектеріндегі әдістерді зерделеп, тәжірибеде қолдану — мұғалімнің әдістемелік өрісін кеңейтеді.
Оқушылардың білім деңгейін көтерудің жолдары
1) Модульдік (блоктық) түсіндіру
Сабақты модульмен, яғни үлкен блоктармен, тараулармен, бірнеше тақырыпты өзара байланыста түсіндіру материалды дұрысырақ қорытуға көмектеседі. Бұл тәсіл бұрынғы «жеке-жеке ереже» деңгейіндегі білімді логикалық жүйеге біріктіріп, оқушыға «үлкен жолды» тұтас көруге мүмкіндік береді.
2) Уақытты ұтымды пайдалану және қосымша практика
Модульдік ұйымдастыру үнемделген уақыт резервін арттырады. Ол уақытты:
- қосымша әдебиеттермен жұмыс істеуге;
- жоғары оқу орнына түсушілерге арналған тест тапсырмаларын орындауға;
- мектепішілік, аудандық, облыстық олимпиада есептерін шешуге;
- пәндік есептер мен жаттығулар жинақтарымен, соның ішінде «Химия в школе» журналы сияқты дереккөздермен жұмыс істеуге
бағыттауға болады. Мақсат біреу: оқушылардың білім, білік, дағдысын және ойлау қабілетін дамыту; пәнді терең әрі жан-жақты меңгерту; олимпиадаларға қатысуға дайындау.
3) Қызығушылық — сабақтың қозғалтқыш күші
Әрбір сабақ оқушының пәнге қызығушылығын арттыруды көздеуі тиіс. К.Д. Ушинскийдің «Қызықтырар ұстаз болса, қызықпайтын шәкірт болмас» деген сөзі негізгі мәселені дәл көрсетеді: оқушыны сабаққа қызықтыра білу, сондай-ақ дарынды әрі алғыр оқушылармен жеке жұмыс жүргізу.
Талант — А.М. Горький айтқандай, «жұмыс процесіне, білімге деген махаббат». Бұл махаббатты, ізденіске деген талпынысты, ғылым мен ойдың әсемдігіне деген ішкі қажеттілікті (ол химия болсын, математика болсын, философия болсын) бала жүрегіне ұстаз екпесе, кім егеді?
4) Деңгейлеп оқыту және бағдарламаны бейімдеу
Психологтардың тұжырымы бойынша мектеп бағдарламасы көбіне орташа деңгейге бағдарланған. Сондықтан оқу материалын оқушының деңгейіне қарай бейімдеу қажет: әлсіз оқушыға — шамадан тыс ауыр салмақ түсірмей, дамуына мүмкіндік беретін нақты тірек; ал озат оқушыға — күрделірек міндеттер мен кеңейтілген ізденіс.
Әлсіз оқушыға тапсырмалар дұрыс дайындалмаса, дамуы тоқтайды; ал бір материалды қайта-қайта қайталау да оның қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Деңгейлеп оқытудың тиімділігін Ғ. Ғалиев пен Монахов еңбектерінде де негіздейді.
5) Дәстүрлі емес сабақ түрлерін көбейту
Бірсарынды сабақ оқушылардың енжарлығын күшейтеді. Сондықтан мұғалім дәстүрлі емес сабақ түрлерін көбірек қолдануға міндетті. М. Жанпейісованың «Оқушыларды белсендірудің негізгі формасы — ойын» деген ұстанымы әсіресе өзекті.
Топтық жарыс, «қарлы кесек», брейн-ринг, деңгейлік тапсырмаларға негізделген ойындар және басқа да форматтар сабақтың динамикасын арттырып, оқушыны әрекетке енгізеді.
Ұстаз еңбегінің өзегі: тұлға қалыптастыру
Ұстаз еңбегінің күрделілігі — әрбір оқушының жүрегінен жол табуда, әр баланың бойындағы қабілетті ашуға жағдай жасауда. Ең бастысы, мұғалім оқушының өзін тұлға ретінде сезінуіне көмектесуі керек: өз-өзін, өмірді, әлемді тануға деген қажеттілікті оятып, әрбір іс-әрекеті үшін өзінің, жолдастарының, мектебінің, қоғамының алдындағы жауапкершілікті — адамгершілік қадір-қасиет ретінде сезінуге тәрбиелеуі тиіс.
Қорытынды үндеу
Бұл жауапкершілік өлшемі, сайып келгенде, мұғалімге жүктеледі. Оны ұстаздық өмірімізде күн сайын, әрбір минут сайын ұмытпайық: Қазақстанның болашақ қайраткерлерін оқытып-тәрбиелеудегі ерен еңбектеріңіз табысты болсын.