Кіші және орта кәсіпкерлік
Алғашқы сөз
Тәуелсіздік алғанымызға шамамен 13 жыл өткен кезеңде Қазақстан экономикасына әлемдік қағидаттар енгізіліп, ел өңірлік және халықаралық экономикалық кеңістікте маңызды орынға ие бола бастады. Мұны экономикалық өсім қарқыны да көрсетеді. Дегенмен, әлі де өз шешімін күтіп тұрған мәселелер бар. Соның бірі — кіші және орта бизнестегі инновациялық жобаларды несиелендіру.
Кіші және орта кәсіпкерліктің мәні
Кіші және орта кәсіпкерлік республиканың әлеуметтік-экономикалық әрі саяси дамуының маңызды факторы болып саналады. Бұл сектордың дамуы көптеген проблемаларды шешуге ықпал етеді: кедейшілікпен күрес, жаңа жұмыс орындарын құру, экономиканы әртараптандыру, инновациялық технологияларды ынталандыру және басқа да міндеттер.
Негізгі тезис
Экономиканың осы сегментінде ұлттық зияткерлік әлеует, инновациялық-техникалық ресурстар және венчурлық капитал шоғырлануы мүмкін. Бұл — кейінірек ірі бизнестің дамуына да негіз болатын орта.
Қазақстандағы ағымдағы көрініс
Кіші бизнес жалпы ішкі өнімнің шамамен 17%-ын құрайды.
Мемлекеттік бюджеттің 11%-ы осы сектор төлемдерінен қалыптасады.
Құрылымдық мәселе
Қазақстанда кіші бизнес сауда-делдалдық және қызмет көрсету салаларында жақсы дамыған. Ал нақты сектордың дамуы әлсіз. ҚР Сауда және индустрия министрлігінің деректері бойынша, кіші және орта бизнеспен өндірілген өнім шамамен 3%-ды ғана құрайды. Сонымен қатар, кәсіпорындардың техникамен қамтамасыз етілу деңгейі төмен.
Осы себепті кіші және орта бизнестің инновациялық-техникалық жаңалықтарды енгізіп жұмыс істеуі стратегиялық маңызға ие.
Мақсатты бағдар
2005 жылы ЖІӨ-дегі кіші бизнестің үлесін 30%-ға жеткізу мақсаты қойылған.
Шағын инновациялық бизнестің артықшылықтары
-
1
Шағын инновациялық кәсіпкерлік бір ғана салада шектелмей, экономиканың көптеген бағыттарын қамти алады.
-
2
Ірі өнеркәсіптер үшін табысы төмен немесе тәуекелі жоғары саналатын салаларда шағын фирмалар өз мүмкіндігін тиімді пайдалана алады.
-
3
Ірі фирмаларда ғылыми зерттеуге ресурстар көп болғанымен, күрделі басқару құрылымы инновациялық процесті баяулатады. Шағын фирмалар сыртқы өзгерістерге жылдам бейімделіп, шешім қабылдау мен бағыт түзетуді тез орындайды.
-
4
Шағын компаниялар ғылыми-техникалық нәтижелерді өндіріс пен өнеркәсіпке тезірек енгізеді.
Халықаралық тәжірибеден мысал
АҚШ Ұлттық ғылыми қорының зерттеулеріне сәйкес, шағын фирмалар ірі компанияларға қарағанда шамамен 2,5 есе көп жаңалық ашады. Өнеркәсіптегі инновациялардың 50%-ға жуығы шағын кәсіпкерлік арқылы жүзеге асады, әрі оны өндірісте енгізу процесі орта есеппен 1 жылға ертерек іске асады.
Мемлекеттік қолдау бағыттары (әлемдік тәжірибе)
АҚШ, Батыс Еуропа елдері, Оңтүстік Корея және басқа мемлекеттердің тәжірибесінде кіші кәсіпкерлікті, соның ішінде инновациялық шағын бизнесті қолдау саясаты мына бағыттарды қамтиды:
- Мәселелерді жүйелі түрде шешу
- Қаржы-несиелік қолдауды тұрақты нормативтік-құқықтық қамтамасыз ету
- Несиелендіруге мемлекеттік кепілдеме беру
- Аймақтық қолдау, әсіресе экономикалық әлсіз өңірлерде
- Салық және қаржы-несие жеңілдіктері
- Ірі компаниялар мен кіші бизнес арасындағы кооперацияны күшейту
- Жаңа технологиялар саласындағы инновациялық қызметті қолдау
- Қаржы-несие институттары инфрақұрылымын дамыту
- Инновациялық жобаларды несиелендіруде арнайы жеңілдіктер енгізу
Қазақстандағы кәсіпорындар және инновация үлесі
Қазақстанда тіркелген 135,1 мың кәсіпорынның шамамен 70%-ы жұмыс істейді, ал 45%-ы белсенді. Инновациялық шағын кәсіпорындардың үлесі — 6%. Олардың басым бөлігі Алматы, Астана, Шығыс Қазақстан және Қарағанды өңірлерінде шоғырланған.
Банктік несиелер көбіне сауда, өндіріс және ауыл шаруашылығы салаларына бағытталады.
1999–2003 жж. несиелендіру динамикасы
Кесте 1. ҚР-дағы екінші деңгейлі банктердің КОБ субъектілерін несиелендіруі (1999–2003), млрд теңге
Төмендегі деректер жалпы несиелендіру көлемі өскенімен, КОБ үлесінің салыстырмалы түрде төмендегенін көрсетеді.
| Көрсеткіш | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 |
|---|---|---|---|---|---|
| Экономикадағы несиелердің жалпы көлемі, млрд теңге | 148,8 | 276,2 | 489,8 | 672,4 | 825,6 |
| Оның ішінде КОБ несиелері | 39,9 | 74,2 | 122,0 | 145,4 | 167,5 |
| Несиелердің жалпы көлеміндегі КОБ үлесі, % | 26,9 | 26,9 | 24,9 | 21,6 | 22,6 |
Кесте бойынша, 1999–2003 жылдары КОБ-қа берілген несиелер абсолюттік мәнде 39,9 млрд теңгеден 167,5 млрд теңгеге дейін өскен. Алайда жалпы несие көлеміндегі үлесі төмендеген. Бұл — жалпы экономикада несиелендіру өсіп жатқанымен, КОБ-тың салыстырмалы түрде басымдығы әлсірегенін білдіреді.
Қаржыландыру көздері: іске асқан бағдарламалар
ЕБРР (Еуропалық Қайта Құру және Даму Банкі) линиясы
Қазақстанда 1997 жылы құрылған «Кіші кәсіпкерлікті дамыту қорының» қатысуымен ЕБРР линиясы арқылы кіші және орта бизнесті несиелендіру жүзеге асырылды. ЕБРР өз қызметі барысында 23 мыңға жуық несие берген, жалпы көлемі шамамен 160 млн АҚШ долларын құрайды.
Азия Даму Банкі линиясы
Қосымша қаржыландыру көзі ретінде Азия Даму Банкінің несиелік линиясы да жұмыс істейді. Бұл бағдарлама ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге қажетті құрал-жабдықтар мен техниканы сатып алуға, сондай-ақ көтерме азық-түлік нарықтары және басқа нарықтық инфрақұрылымды құруға бағытталған.
Өңірлік бастамалар
Қарағанды облысында «Кәсіпкерлікті дамыту мен қолдаудың қоғамдық қоры» қызмет атқарады.
Қорытынды байлам
Мұндай механизмдер болғанымен, берілетін несиелер көлемі жеткіліксіз. Несиелендіру деңгейі экономиканың нақты секторын жедел дамытуға әлі толық ықпал ете алмай отыр. Көрсеткіштерді арттыру үшін бұл көлем ЖІӨ-нің шамамен 50–70%-ына дейін жетуі қажет деген пікір айтылады. Қазіргі таңда кіші және орта бизнестегі қысқа және ұзақ мерзімді несиелердің үлесі шамамен 10,2% деңгейінде.
Несиелендірудегі негізгі кедергілер
- Банк несиелерінің қымбаттығы (шамамен 20–23%).
- Несиені рәсімдеу мерзімінің ұзақтығы.
- Банктердегі ұзақ мерзімді несиелік ресурстардың тапшылығы.
- Кепілдік қамтамасыз етуге қойылатын талаптардың қатаңдығы.
- Банктердің жоғары өндірістік тәуекелі бар жобалармен жұмыс істеуге құлықсыздығы.
Бұл жағдай көбіне кіші бизнесті несиелендіру тәуекелінің жоғары болуымен байланысты. Несиелердің мерзімі қысқа, кепілзаттың өтімділігі жеткіліксіз болуы мүмкін, ал банктер инфляциялық және құнсыздану тәуекелін пайыз мөлшерлемесіне қосады. Нәтижесінде пайыз деңгейі жоғары қалыптасады.
Шешім бағыты: банктік тәуекелді төмендету
Орталық несиелік-кепілдемелік қоғам құру
Мәселені шешудің алғашқы қадамы — банктердің тәуекелін төмендететін тетіктерді қалыптастыру. Соның бірі ретінде бар қаржылық институттарды тарта отырып, орталық несиелік-кепілдемелік қоғам құру ұсынылады (мысалы, «Кіші кәсіпкерлікті қолдау қоры» және Қазақстан Даму банкі қатысуымен).
Мұндай ұйымды акционерлік қоғам немесе жауапкершілігі шектелген серіктестік ретінде құруға болады. Мемлекеттік қатысу жарғылық капиталдың 51%-ын құрауы тиіс деген ұсыныс айтылады. Қалған үлесті өңірлік кіші кәсіпкерлікті қолдау ұйымдары ұсынуы мүмкін (облыстар және Астана мен Алматы қалалары бойынша — барлығы 16 ұйым).
Ұсынылған модельдің параметрлері
- Жарғылық капитал: 6 млн евроға дейін (шамамен 1 млрд теңге).
- Құрылтайшылардың 4 млн евро көлеміндегі пайызсыз, қайтарымсыз салымдары қарастырылуы мүмкін.
- Қаражат келісімшарт жасалған бір немесе бірнеше «депо-банктерде» кепілдемелік қор ретінде орналастырылады.
- Несиелер қысқа, орта және ұзақ мерзімге берілуі мүмкін; әр қарыз алушыға 1–5 жыл аралығында 150 000 евродан аспау ұсынылады.
- Кепілдемелік қамтамасыз етуді шегергеннен кейінгі қайтармау тәуекелінің 80%-ын қоғам, 20%-ын депо-банктер көтереді.
- Бастапқы кезеңде қоғамның кепілдемелік міндеттемесі банктердің негізгі пайыздық тәуекелін толық жабуға бағытталуы мүмкін.
Күтілетін нәтиже: кіші және орта бизнестің, әсіресе инновациялық жобалардың қаржыландыруға қолжетімділігі артады.
Әріптестік несиелендіру тәжірибесін енгізу
Сонымен қатар, шетелде қолданылатын әріптестік несиелендіру тетіктерін қазақстандық банктік тәжірибеге енгізу ұсынылады. Берілген мәтінде бұл бағыт әрі қарай «ол өзі 3…» деп үзіліп қалады, сондықтан механизмнің толық сипаттамасы қосымша нақтылауды қажет етеді.