Оқушының ұлттық құндылық қасиеттерін қалыптастыру жолдары
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыру — заман талабы
Бүгінгі таңда жас ұрпақты өз халқының тарихын, тегін, салт-дәстүрін, тілін, білімін, сондай-ақ адамзаттық мәдениетті және адами қасиеттерді терең түсінетін шығармашылық тұлға етіп тәрбиелеу — өмір талабы әрі қоғам қажеттілігі.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында жас ұрпаққа жан-жақты білім мен тәрбие берудің мемлекеттік саясатының негізгі ұстанымдары айқындалады. Атап айтқанда: білім алуға тең құқық, әрбір азаматтың интеллектуалдық дамуын қолдау, психофизиологиялық және жеке ерекшеліктерді ескеру, білімнің барлық деңгейіне қолжетімділікке кең жол ашу.
Бұл қағидалар оқушының білім алу құқығын негізге ала отырып, оның бойында ұлттық құндылықтарды қалыптастыру, оларды құрметтеуге тәрбиелеу үшін оқыту–тәрбиелеу–дамыту–қалыптастыру үдерістерін тұтас қамтуды талап етеді.
Қазақ мәдениеті және халық педагогикасы
Қазақ мәдениеті — ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық мәдениет. Ол ұлттық тәлім-тәрбиенің негізінде дамып, орнықты. Ұлттық тәрбие сол ұлт мәдениетін дамытудың қозғаушы күші болып табылады.
Әрбір халықтың тарихи тіршілігі мен рухани тәжірибесі бар. Тұрмыс-тіршіліктегі рухани тәжірибелер арқылы қалыптасқан тәрбиелік және дүниетанымдық көзқарастарды халық педагогикасы дейміз. Бұл — халықтың мәдени мұрасы және этностық ерекшеліктеріне сай дамып, қалыптасқан құндылықтар жүйесі.
Ұлттық тәрбие
Ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлы мақсат; тұлға бойындағы ұлттық сананы, ар-ұят пен жауапкершілікті бекітеді.
Халық педагогикасы
Салт-дәстүр, тұрмыс тәжірибесі, ұлттық әдебиет пен тәлімдік өнеге арқылы тәрбиелеудің табиғи арнасы.
Патриотизм мен азаматтық парыз: құндылықты білім арқылы бекіту
Үшінші мыңжылдыққа қадам басқан кезеңде жас мемлекетіміз үшін рухани бағдар ретінде қазақстандық патриотизм, азаматтық парыз, тұлға бойындағы ұлттық құндылықтар мен ар тазалығы секілді қасиеттердің маңызы арта түсті.
Идеялық бағдар
Елбасының «Қалың елім, Қазағым» жинағындағы ойларында мемлекеттік идеологияны ұдайы есте ұстау қажеттігі айтылады: Қазақстанда тұратын әрбір адам өзін осы елдің перзенті сезініп, өткенін біліп, болашағына сенгенде ғана қоғамның ілгерілеуі тұрақты болады.
Осыған сай, мектеп табалдырығынан бастап ел тарихын тереңдетіп оқыту, тәрбие сағаттарында қазақ зиялы қауымының еңбектерін және қоғам дамуына қосқан үлесін түсіндіру оқушының адами әрі ұлттық құндылықтарын қалыптастыруға ықпал етеді.
Салт-дәстүрдің қолданбалы көріністері және тұлға қасиеттері
Ұлттық салт-сана өмірде нақты қолданылатын көріністер арқылы орнығады: рәсімдер, рәміздер, ырымдар, тыйымдар, жөн-жоралғылар, діни уағыздар, сенімдер, кісілік рәсімдері, перзенттік парыз, адамгершілік борыш, ұрпақтық міндет. Осылар тәжірибеде іске асқанда ұлттық қасиеттерге айналады.
Оқушы бойында көрінетін ұлттық қасиеттер
Меймандостық
Кісілік, сыйласымдылық
Имандылық, кішіпейілділік
Кеңпейілділік, салауаттылық
Өнерпаздық, шешендік
Ақынжандылық, мәдениеттілік
Әрбір ұлттың ұлттық қасиеттері ұлттық тәрбиеге, яғни халық педагогикасына сүйене отырып дамып, қалыптасады. Халық педагогикасының маңызды арналарының бірі — ұлттық әдебиет пен салт-дәстүрлер.
Әдебиет пен дәстүр: тәрбиенің екі арнасы
Ұлттық әдебиеттің тәрбиелік ықпалы
Әдебиет көркем шығармалар арқылы кейіпкерлердің тілі, ойы, іс-әрекеті, мінез-құлқы мен ұлттық болмысын үлгі етіп көрсетіп, жеке тұлғаның адамгершілік қасиеттерін қалыптастырады және кісілік сананың сапасын арттырады.
Салт-дәстүрдің қалыптасу логикасы
Игі әдет біртіндеп әдет-ғұрыпқа айналып, одан әрі әдепке (ұлттық мәдени көрініске), кейін дәстүрге (ұлт деңгейіндегі орныққан мәдени үрдіске), ақырында салтқа (сөзсіз орындалатын тұрақты қағидаға) ұласады. Салттың ұлттық санадағы көрінісі — салт-сана.
Мысалы, қазақ халқының меймандостығы бастапқыда игі әдет ретінде көрініс беріп, қоғамдық тәжірибеде кең тараған соң әдет-ғұрыпқа, әдепке, дәстүрге, кейін салтқа айналып, ұлттың мінез-құлық нормасы ретінде орнығады.
Қазақ халқының бай ұлттық әдебиеті мен ізгі, әдепті салт-дәстүрлері оның этностық ерекшелігін айқындап қана қоймай, жеке тұлғаның ұлттық қасиеттерін қалыптастыруға қызмет етеді.
Ғалымдар көзқарасы: тәжірибе мен мәдениеттің бірлігі
Оқушыларды ұлттық құндылықтарды құрметтеуге және сақтауға тәрбиелеуде әлемдік және отандық ойшылдардың тұжырымдары маңызды.
К.Д. Ушинский
«Халық тәжірибесінде педагог та жоқ, педагогика да жоқ» деген ойы тәрбиенің табиғи қайнарын халық өмірінен іздеудің маңызын көрсетеді.
Аристотель
«Біз бала тәрбиелеуде халық тәжірибесіне сүйенеміз» деп, дәстүр мен тәжірибенің тәрбиедегі орнын атап өтеді.
Қ.Б. Жарықбаев
Қазақ этносының болмысында өзге халықтардың ықпалы байқалатынын айта отырып, ұлттық мінездің күрделі әрі көпқырлы екенін негіздейді.
Әрбір мәдениетті, білімді адам өзінің кәсіптік және дүниетанымдық деңгейін ұлттық мәдениетпен ұштастыра білуге міндетті. Білімді бола тұра ұлттық мәдениетті игермеген тұлға халық алдында тамырынан ажырағандай көрінеді; ал мәдениет сақталған ортада дарынның нәтижесі айқын байқалады.
Білім мен тәрбиенің түпкі мақсаты
Білім беру мен тәрбиелеудің мақсатын айқындауда Жүсіпбек Аймауытовтың ойы бағдар береді: мектепті бітірген соң бала әлемге, өзгенің және өзінің өміріне білім арқылы ашылған саналы ақыл көзімен қарай алса — білімдендірудің түпкі мақсаты орындалғаны.
Қорытынды тұжырым
Оқушылардың ұлттық құндылық қасиеттерін қалыптастырудың негізгі тетіктерінің бірі — мектеп ішінде және сыныптан тыс жүргізілетін тәрбиелік іс-шаралар. Адам бойында ізгі адамгершілік қасиеттердің орнығуы, өнер-білімді игеруі тәрбиеге, ортаға және үлгі-өнеге беретін ұстазға тікелей байланысты.
Ұстаздың рөлі және тәлімгердің міндеттері
Халқымыз «Ұстазы жақсының — ұстамы жақсы», «Тәрбие басы — тал бесік», «Ұстазға қарап шәкірт өсер» деп, ұстаз еңбегінің тәрбиедегі шешуші орнын дәл көрсеткен. Ұстаз үшін өз еңбегінің жемісін көруден артық қуаныш жоқ.
Қазіргі таңда тәлімгер ұстаз — оқушылардың тәрбие жұмысын ұйымдастырушы. Бұл қызметтің жауапкершілігі жоғары әрі көпқырлы.
Тәлімгер ұстаздың негізгі міндеттері
- Тәрбие жұмысын жүйелі түрде үйлестіру.
- Сыныптағы бүкіл тәрбие жұмысын ұйымдастыру және оған бағыт беру.
- Мектеп пен отбасы арасындағы байланысты нығайту.
Тәлімгердің жұмысы күрделі: балаларға сүйіспеншілікпен қарап, жүйелі бақылау жүргізіп, оқушының даму барысын, бейімділігі мен қызығушылығын, сабаққа көзқарасын ескеріп отыру қажет. Осы тұрғыда тест әдістері мен мониторинг құралдарын мақсатты қолданудың да орны бар.
Мектептің жүрегі — мұғалім болса, сыныптағы тәрбие тірегі — сынып жетекшісі.
Қорытынды
Оқушылардың ұлттық құндылық қасиеттерін сыныптан тыс тәрбиелік іс-шаралар арқылы қалыптастырып, оны ғылыми тұрғыда негіздеп дамыту — педагог қауымның тікелей кәсіби әрі азаматтық міндеті. Ұлттық тәрбие мектептің күнделікті тәжірибесіне жүйелі түрде енгенде ғана құндылықтар білімнен мінезге, ұстанымнан әрекетке айналады.