Коммерциялық банктер және олардың жіктелуі

Мазмұны

1 Коммерциялық банктер және олардың жіктелуі
2 Коммерциялық банктердің операциялары және қызметтері
3 Коммерциялық банктердің шығындары мен табыстары
4 Коммерциялық банктердің несиелік жүйесі

Коммерциялық банктер және олардың жіктелуі

Қазіргі коммерциялық банктер — кәсіпорындарға, ұйымдарға және халыққа тікелей қызмет көрсететін банктер. Бұл мәтінде Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктер туралы сөз болып отыр.

1) Жарғылық капиталдың қалыптасуына қарай

мемлекеттік;
акционерлік;
жеке;
пай қосу арқылы (ЖШС);
аралас (шетел капиталының қатысуымен).

2) Операцияларының түрлеріне қарай

әмбебап — экономиканың барлық салаларына кең ауқымды қызмет көрсетеді;
маманданған — белгілі бір салаға немесе бағытқа қызмет көрсетеді.

3) Аумақтық белгісіне қарай

халықаралық;
мемлекетаралық;
ұлттық;
аймақтық.

4) Салалық белгісіне қарай

өнеркәсіптік банктер;
сауда банктері;
ауыл шаруашылық банктері;
құрылыс банктері;
басқа.

5) Филиалдар санына қарай

филиалсыз;
көп филиалды.

Акционерлік банктің жарғылық капиталы және акция түрлері

Акционерлік банктердің жарғылық капиталы шығарылған акцияларды сатудан түскен түсімдер есебінен қалыптасады. Акциялар жай және артықшылығы бар болып бөлінеді.

Жай акция

Иесіне қоғамды басқаруға қатысуға және қоғам пайдасына қарай дивиденд алуға құқық береді.

Артықшылығы бар акция

Иесіне басқаруға қатысу құқығын бермегенімен, қоғамның пайдасына тәуелсіз тұрақты пайыз алуға, сондай-ақ банкроттық жағдайында жай акция иелерінен бұрын өз үлесін қайтаруға құқық береді.

Банктің ұйымдастырушылық құрылымы және басқару органдары

Коммерциялық банктің ұйымдастырушылық құрылымы екі бөлікке бөлінеді: басқару құрылымы және функционалдық бөлімшелер мен қызметтер құрылымы. Басқару органдары банктің пайда табу мақсатына сай тиімді жетекшілікті қамтамасыз етеді, ал құрылтайшылар басқаруға тікелей қатысады.

Акционерлердің жалпы жиналысы

Акционерлік коммерциялық банктің ең жоғары органы. Жылына кемінде бір рет өткізіледі және мына мәселелерді шешеді:

банктің жарғысына өзгерістер енгізу;
жарғылық капитал мөлшерін өзгерту;
банктің кеңесін сайлау;
жылдық есепті бекіту;
табысты бөлу;
құрылымдық немесе еншілес бөлімшелерді құру және тарату.

Қадағалау кеңесі (бақылау кеңесі)

Банк қызметіне бақылау жасау органы. Негізгі міндеттері:

нормативтік актілерді бекіту;
Басқарма немесе Басқарма төрағасының шешімімен жасалған мәмілелерді бекіту.

Басқарма (банк кеңесі)

Атқарушы (өкілетті) орган. Әдетте банк иелері мен акционерлердің өкілдерінен құралады және олардың мүдделерін қорғайды.

банктің стратегиялық мақсаттарын айқындау;
банктің саясатын әзірлеу;
жетекші кадрларды іріктеу;
ссудалық және инвестициялық операцияларға бақылау жасау.

Басқарма төрағасы

Банктің бірінші басшысы және банк қызметіне жалпы жетекшілік етеді. Негізгі өкілеттіктері:

банк қызметіне қатысты бұйрықтар мен нұсқаулар шығару;
мемлекеттік органдарда және басқа банктерде (соның ішінде шетелдік банктерде) банк атынан өкілеттілік ету;
банктің мүлкі мен қаражатына иелік ету;
штат саны мен құрылымын бекіту;
еңбек келісімшарттары бойынша лауазымды тұлғалармен келісімдер жасасу.

Ревизиялық комиссия

Банк қызметін қаржылық есептіліктің дұрыстығы тұрғысынан бақылайтын орган.

Несиелік комитет

Несие беруге қатысты қорытынды шығаратын және шешім қабылдайтын орган. Негізгі міндеттері:

клиенттің өтінішін және несиелік қызметкердің қорытындысын қарау;
несие беру немесе бас тарту туралы шешім қабылдау;
тәуекелдерге қарай несиелеу формаларын анықтау;
несие сомасы мен мерзімін айқындап, пайыз мөлшерлемесін бекіту;
қайтарымды қамтамасыз ету тәсілдеріне талаптар белгілеу;
несиелеу шарттарын бекіту (несиелік лимит, несиелік желі);
берілген несиелерге мониторинг жүргізу тәртібін бекіту;
банктің несиелік стратегиясын әзірлеу;
несиелеу бөлімшелерінің жұмысын талдау;
мәжіліс хаттамаларына қол қою және хаттамаларды тіркеу кітабын жүргізу.

Қызмет бөлімдері

Қызмет бөлімдеріне кадр бөлімі, заң бөлімі, күзет бөлімі, әкімшілік-шаруашылық бөлімі және басқа да бөлімшелер кіреді.

Коммерциялық банктердің шығындары мен табыстары

Пассивтік операциялар

Пассивтік операциялар — пассивтік шоттардағы (немесе активті-пассивтік шоттардағы) қаражаттардың өсуіне әкелетін, яғни банктің ресурстық базасын кеңейтетін операциялар.

бағалы қағаздарды алғашқы эмиссиялау;
пайда есебінен капиталды немесе қорларды ұлғайту және құру;
басқа заңды тұлғалардан несие алу;
депозиттік операциялар.

Резервтік қор

Банк қызметінде туындауы мүмкін зияндардың орнын жабу үшін қалыптастырылатын ақшалай қаражат.

Бөлінбеген пайда

Акциялар бойынша дивидендтер төленгеннен және резервтік қорға аударым жасалғаннан кейін қалған пайданың бөлігі.

Депозит

Клиенттердің (жеке және заңды тұлғалардың) банктегі белгілі бір шотқа салған және пайдалана алатын қаражаты.

Депозиттік емес тартылған қаражаттар

Депозиттік емес тартылған қаражаттар — банктің қарыз алу арқылы немесе өз меншікті қаражаттарын сату жолымен тартатын ресурстары. Банктік тәжірибеде салымдар, депозиттер және депозиттік емес ресурстар үшін әртүрлі шоттар кездеседі. Бұл жоғары бәсекелі нарықта клиент сұранысын қанағаттандыруға және олардың уақытша бос қаражатын банк шоттарына тартуға мүмкіндік береді.

Депозиттердің экономикалық жіктелуі

Экономикалық мазмұнына қарай депозиттер мына топтарға бөлінеді:

талап етуіне дейінгі депозиттер;
мерзімді депозиттер;

жинақ салымдары;
бағалы қағаздар.

Талап етуіне дейінгі депозиттер

Салымшының алғашқы талабы бойынша әртүрлі құжаттар арқылы қолма-қол ақша алуға болатын шоттардағы қаражат.

Мерзімді салым (депозит)

Белгілі мерзімі бар, тұрақты пайыз төленетін және мерзімінен бұрын алуға шектеу қойылатын салым.

Депозиттік және жинақ сертификаттары

Белгілі мерзім өткен соң салым сомасын және есептелген пайызды алуға құқық беретін, сондай-ақ шоттағы қаражаттың бар екенін куәландыратын эмитент банктің жазбаша куәлігі.