Қазақша рефераттар

Қазақстандағы экожүйелер

Орманды дала

Қоңыржай белдеудегі орманды дала экожүйесі Батыс Еуропаның көптеген бөлігін, Шығыс Еуропа жазығын, Орал өңірін, Батыс және Орта Сібірдің таулы үстірттерін, сондай-ақ Қиыр Шығыс алқабын қамтиды.

Қазақстандағы таралуы

Қазақстанда орманды далаға Солтүстік Қазақстан облысы мен Көкшетау өңірінің солтүстік аудандары жатады. Басқаша айтқанда, жалпы Сырт қыратының солтүстік бөлігі осы жүйеге кіреді. Орманды дала республика аумағының шамамен 7%-ын алып жатыр.

Флора мен фауна

  • Орманда: бұлан, елік, сусар, ақ тиін, әртүрлі құстар.
  • Ашық далада: атжалман, саршұнақ, қоян, безгелдек, түлкі, қасқыр және т.б.

Табиғи ресурстар

Орманды дала қойнауы темір рудасына, мұнайға, фосфорға және құрылыс материалдарына қажетті шикізат қорларына бай.

Дала

Дала — негізінен ормансыз, кең жазықты, жайылымға қолайлы өңір. Қазақстан аумағында бұл экожүйе Каспий маңы ойпатынан Алтай тауларына дейін шамамен 2200 км-ге созылып жатыр және республика аумағының 20%-ын қамтиды.

Аймақтары

Бұл жүйеге Ақмола, Павлодар, Көкшетау өңірлері, Ақтөбе облысының шығыс бөлігі, Қостанай облысының оңтүстігі, сондай-ақ Семей өңірінің солтүстік аудандары кіреді.

Климат

  • Жауын-шашын: жылына орташа 220–310 мм.
  • Жылы күндер: 135–170 күн.
  • Қуаңшылық: солтүстікте 2–3 жылда, оңтүстікте 1–2 жылда қайталанады.

Топырағы мен өсімдігі

Топырақ солтүстіктен оңтүстікке қарай кәдімгі қаратопырақтан қара қызыл-қоңыр, әрі қарай қызыл-қоңыр түрлеріне ауысады.

Оңтүстік бөлігінде төбешіктер мен аласа таулар кездеседі.

Өсімдіктерден бетеге кең таралған. Ылғалды ойпаң жерлерде жоңышқа, бидайық; сортаңда ақ жусан, қара жусан және сортаң шөптер өседі. Өзен жағалауларында ақ қайың мен тал түрлері кездеседі.

Қазақстан даласы пайдалы қазбаларға бай өңірлердің бірі болып саналады.

Шөл

Шөл экожүйелері қоңыржай, субтропиктік және тропиктік белдеулерде кең таралған. Жер шары аумағының шамамен 2%-ы ғана шөлге жатса, Қазақстан аумағының едәуір бөлігі — шамамен 40%-ы — шөл аймақтарына кіреді. Солтүстік ендіктің 48° параллелінен оңтүстіктегі кең өңірлер шөлді белдеу болып табылады.

Климат ерекшеліктері

  • Қуаңдық: өте жоғары, тәуліктік температура айырмасы үлкен.
  • Жауын-шашын: орташа 200 мм, кей жерлерде 75 мм-ге дейін төмендейді.
  • Жазғы ыстық: ауа 40°С-қа дейін, құм ішінде 70°С-қа дейін қызуы мүмкін.

Шаруашылық және су көздері

Климаттың құрғақтығына байланысты егіншілік негізінен суармалы жерлерде дамиды. Орта Азия мен Қазақстан аумағын кесіп өтетін Сырдария, Әмудария, Іле және Шу өзендері халықты сумен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

Жер бедері, өсімдіктері және жануарлары

Тақыр жерлердің беті қатты әрі тегіс, өсімдік сирек. Жаңбыр жауса, тұздар тез еріп, тақыр беті лайланып қалады.

Құмдағы өсімдіктер жылжымалы құмға бейімделген; ал сортаң жерлерде тұзға төзімді ащы шөптер өседі.

Жануарлардан қабан, қоян, құлан, қасқыр, түлкі, жылан, тасбақа, кесіртке; құстардан жек, қырғауыл, қызғыш және т.б. кездеседі.

Пайдалы қазбалар

Шөл аймақтары мұнай, газ, тас көмір, күкірт, темір рудасы, мыс, марганец, алтын, фосфор сияқты кендерге бай.

Таулар

Қазақстанда таулы аймақтар жер аумағының шамамен 10%-ын алып жатыр.

Аласа таулар

Аласа тауларға Мұғалжар, Ұлытау, Шыңғыстау, Тарбағатай, Маңғыстау, Шу–Іле таулары жатады. Мұнда көктерек, қайың, қарағай ормандары, бұталар, жусан және бетегелі боздар өседі.

  • Су көздері: тауаралық шағын көлдер мен бұлақтар.
  • Жауын-шашын: жылына шамамен 560 мм.
  • Пайдаланылуы: көбіне жайылым.

Биік таулар

Биік таулы белдеулер Алтай, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шань жоталарында байқалады. Алтайда бұл белдеу шамамен 2700–2800 м биіктіктен, ал басқа өңірлерде 3000–3300 м биіктіктен басталады.

Шөлейт

Таралуына қарай шөлейт экожүйелер қоңыржай және субтропиктік белдеулерге бөлінеді. Қоңыржай белдеудегі шөлейт Еуропа мен Азияның бірқатар аймақтарын қамтып, Каспий теңізінің батыс шетінен Қиыр Шығысқа дейін 10 мың км-ден аса созылады, ені кей тұста 500 км-ге жетеді.

Қазақстандағы үлесі

Қазақстанда шөлейт аймақ жер аумағының шамамен 23%-ын алады.

Шекаралары

Солтүстік шекарасы Орал қаласынан басталып, Теңіз көлін және Қарағанды облысының оңтүстік бөлігін басып өтеді. Оңтүстік шекарасы Ақтөбе облысындағы Ырғыз ауылы, Жезқазған қаласы және Мойынты теміржол станциясы арқылы өтеді.

Қамтитын өңірлер

Бұл жүйеге Батыс Қазақстан облысы, Атырау облысының Қызылқоға ауданы, Ақтөбе мен Жезқазған өңірлерінің солтүстігі, сондай-ақ Ақмола, Торғай, Қарағанды, Семей өңірлерінің оңтүстік аудандары кіреді.

Өсімдіктері, жануарлары және шаруашылығы

Өсімдіктер жаппай өспейді: тақырлар мен сортаң жерлер көбіне шөпсіз. Құрғақшылыққа төзімді дәнді шөптер (бетеге, көде, қаселеу), бұталар (шағыл, тал, шілік), сондай-ақ қызғалдақтар кездеседі.

Жануарлардан ақ бөкен, қоян, түлкі, қасқыр, сасық күзен, саршұнақ және басқа кемірушілер; құстардан бүркіт, дуадақ, жек, тырна, көкек және т.б. мекендейді.

Шөлейтте мал шаруашылығы жақсы дамыған: әсіресе жартылай биязы қой, етті және сүтті ірі қара, жылқы мен түйе өсіру кең таралған. Кей жерлерде қолдан суарылатын егістік алқаптар да бар.

Теңіз суларының экожүйелері

1) Ашық мұхиттар

Теңіз сулары жүйесінде аумағы жағынан ең үлкен бөлікті ашық мұхиттар экожүйесі алып жатыр.

2) Жағалық сулар

Жағалық сулар экожүйесі теңіз жағалауынан басталып, ашық мұхиттар аймағына дейін созылатын аралықты қамтиды.

3) Апвеллинг аудандары

Апвеллинг — желдің әсерінен жағалауға жақын беткі жылы судың теңіз ортасына ығысып, оның орнына төменгі қабаттан салқындау судың жоғары көтерілуі нәтижесінде болатын табиғи құбылыс.

4) Лимандар

Лиман — су жайылатын ойпат жер. Лимандар теңіз жағалауында немесе өзендердің теңізге құяр сағалары маңында орналасады.