Қазақша рефераттар

Орманды дала, дала аймағының таралу құбылысы

Таралу аймағы және үлесі

Қара және шабындық қара топырақтар, сондай-ақ ала кебірлі кешендер ТМД аумағында шамамен 191 млн га жерді, яғни 8,6%-ын алып жатыр. Қара топырақ негізінен Молдавадан Байкал маңына дейінгі орманды-дала және дала белдеулерінде таралған.

Негізгі таралу өңірлері

  • Молдава, Украина
  • Солтүстік Кавказ
  • Еділ бойы
  • Батыс Сібір
  • Солтүстік Қазақстан

Климат: жылу мен ылғалдың батыстан шығысқа ауысуы

Аймақ климатының ортақ сипаты — жазы жылы, қысы суық (шығысқа қарай ызғар күшейеді). Батыстан шығысқа қарай жылу мен жауын-шашын мөлшері азайып, климаттың континенттілігі мен ызғарлылығы артады. Орманды-дала климаты дала аймағына қарағанда жұмсағырақ.

Температураның өзгерісі

  • Шілденің орташа температурасы батыстан шығысқа қарай 24°C-тен 20°C-қа дейін төмендейді.
  • Ақпанның орташа температурасы -4°C-тен -27°C-қа дейін төмендейді.

Жылу ресурстары (10°C-тан жоғары күндер)

  • Орманды-даланың батысында 150–180, шығысында 90–120 күн.
  • Дала аймағында батыста 140–180, шығыста 97–140 күн.

Жауын-шашын

Атмосфералық түсім мөлшері Кавказ алды бөлігінде шамамен 500–600 мм болса, Батыс Сібірде 300–350 мм-ге дейін төмендейді; жалпы алғанда солтүстіктен оңтүстікке қарай да кемиді. Жауын-шашынның едәуір бөлігі жаз айларында түседі: Еуропалық бөлікте 30–40%, Азия бөлігінде шамамен 50%.

Жер бедері: Еуропа мен Азия бөліктерінің айырмашылығы

Еуропа бөлігі

Еуропа бөлігінде жер бедері өзен аңғарларымен әртүрлі тереңдік пен қашықтықта бөлшектенген тегістіктерден және сәл толқынды жазықтардан тұрады. Суайрықтарда әртүрлі ойпаңдар кездеседі. Волын–Подол және Орталық Орыс тегістіктері, Днепр маңы мен Еділ қыраттары, Донецк адыр-қырқалары, Жалпы Сырт аймағы жыра-сайлармен жиі тілінген.

Азия бөлігі

Азия бөлігінде аймақ сәл бөлшектенген Батыс Сібір ойпатымен жалғасады. Оның көтеріңкі оңтүстік бөлігі Орталық Қазақстан қыратының солтүстігімен шектеседі. Шығысқа қарай дала жазықтары Алтай етегін, Минусин қазаншұңқырын және Шығыс Саян етегіндегі төбелі жазықтарды қамтиды. Байкалдан әрі шығыста үздік-үздік тектоникалық депрессиялар кездеседі.

Топырақ түзуші жыныстар

Негізгі топырақ түзуші жыныстарға лёс және лёс тәрізді құмбалшықтар жатады. Ока–Дон ойпатында, Кавказ етегінде, Еділ маңында, Қазақстанның кейбір өңірлерінде және Батыс Сібірде балшықты жыныстар таралған. Еділ маңы мен Оңтүстік Оралда және Қазақстанда сынықтасты элювийлік жыныстар да кездеседі.

Маңызды ерекшеліктер

  • Көптеген аймақта топырақ түзуші жыныстар карбонатты келеді.
  • Сібір мен Солтүстік Қазақстанда, сондай-ақ Орталық Орыс даласының кей бөліктерінде тұзды жыныстар таралған.

Өсімдік жамылғысы: орманды-дала мен шабындық дала

Бұрын орманды-дала аймағында орман ағаштары мен шабындық дала шөптесіндері қатар өскен. Қазір шұбар орман алқаптары негізінен өзенаралықтарда, сайларда және төменгі өзен террасаларында ғана сақталған: Еуропа бөлігінде көбіне емен, Батыс Сібір ойпатының құмды террасаларында қайың мен қарағай өседі.

Негізгі түрлер

Шабындық даланың өсімдіктері: ақселеу, бетеге, сұлы, арпабас, шалфей, сары жоңышқа және басқа түрлер.

Қауымдастықтар

  • Түрлі шөпті-ақселеулі және бетегелі-ақселеулі топтар қалыптастырады.
  • Бірінші топта ұсақ жапырақты, шым түзетін астық тұқымдастар (бетеге, ақселеу, сұлы) басым; аралас түрде шалфей, беде және басқа шөптер өседі.
  • Екінші топтың құрамы ықшамдау: қысқа сабақты ақселеу, көде, бетеге, еркек шөп, қияқ, өлең шөп; эфемерлер мен эфемероидтар көбіне қорықтарда ғана жақсы сақталған.

Қара топырақтың шығу тегі: негізгі гипотезалар

Қара топырақтың шығу тегі (генезисі) туралы ғылыми әдебиетте үш негізгі болжам айтылған: теңіздік, батпақтық және құрлық-өсімдік.

Теңіздік гипотеза

Бұл көзқарас бойынша қара топырақ теңіз орнында қалған лайдың қалдығы ретінде қарастырылған (Паллас, 1799; Пецольд, 1851). Мурчисон (1842) оны юра дәуіріндегі мұз сулары шайып кеткен балшықты қара тақтатастардың үгілу өнімі деп түсіндірген. Қазіргі уақытта бұл пікірлердің негізінен тарихи маңызы бар.

Батпақтық гипотеза

Бұл бағытты қолдаушылар бұрын дала аймағы шамадан тыс батпақтанған тундра болған деп жорамалдаған. Кейін климаттың жылынуы және ыза су деңгейінің төмендеуіне байланысты батпақ лайының орнында тундра өсімдіктері ығысып, жергілікті дала өсімдіктері дамыған кезде қара топырақ қалыптасты деп есептелген (Эйхвальд, 1850; Борисяк, 1852).

Құрлық-өсімдік гипотезасы (қазіргі жетекші түсінік)

Бұл пікір қара топырақтың түзілуін шабындық-дала және далалық шөптесін өсімдіктердің биомассасымен байланыстырады. Ф. Рупрехт «Қара топыраққа геоботаникалық зерттеулер» (1866) еңбегінде қара топырақ құрамындағы күрделі органикалық зат — қарашірінді (гумус) — шөптесін қалдықтардың ыдырауынан түзілетінін ғылыми негіздеді. В. Докучаев «Орыс қара топырағы» (1883) еңбегінде осы тұжырымды толық дамытып, гумустың құраушы жыныста шоғырлануы қара топырақ кескінін қалыптастыратынын дәлелдеді; сондай-ақ дала климатының өсімдік дамуына, қалдықтардың ыдырау бағытына және топырақ құрамына ықпалын ерекше атап өтті. П. Костычев (1886) гумус түзілуінде шөптесін өсімдіктер тамырларының рөлі зор екенін көрсетті.

Гумустену және биологиялық заттар айналымы

Қара топырақ түзілуінде гумустену үрдісі жетекші орын алады. Соның нәтижесінде топырақ кескінінде құнды түйіртпекті құрылым және қалың қарашірінді қабат дамып, онда гумус пен қоректік элементтердің мол қоры жиналады.

Органикалық қалдықтар

Табиғи шөптесін өсімдіктер астында жыл сайын топыраққа 100–200 ц/га шамасында органикалық қалдық түседі. Бұл жалпы биомассаның 40–60%-ына тең; соған шамалас бөлігі тамыр массасына тиесілі.

Күлділік және элементтер

Дала өсімдіктерінің күлділігі салыстырмалы түрде жоғары: шабындық далада 7–8%, ал ірі жапырақты орман қалдықтарында 1,6–7,5%, қылқанжапырақты орманда 0,7–1,7%. Күлдік элементтер мен азоттың жылдық түсуі қара топырақты далада 600–1400 кг/га-ға дейін жетеді.

Кальций мен карбонаттар

Шөптесін қалдықтар кальцийге бай болғандықтан, топырақта биогенді кальций үздіксіз түзіліп, екікарбонатты түрінде (Ca(HCO3)2) кескін бойымен жылжиды. Нәтижесінде иллювийлік карбонат қабаты қалыптасады, ал гумустық заттар кальциймен бекініп, тұрақтанады.

Ең қолайлы жағдайлар қайда қалыптасады?

Қара топырақтың қалыптасуына ең қолайлы жағдай орманды-дала аймағының оңтүстігінде байқалады: мұнда ылғал мен жылу тәртібі үйлесіп, өсімдік қалдықтары тиімді ыдырап, нағыз қара топырақ түзіледі. Оңтүстікке қарай органикалық қалдық мөлшері азайып, күлдік элементтер мен азот кемиді, тамырлардың таралу тереңдігі қысқарады — соның салдарынан гумустену баяулайды. Ал орманды-дала аймағының солтүстігінде ылғалдылық артып, ыдыраған негіздер шайылып, қышқылдау органикалық қосылыстар түзілу үрдісі күшейеді.

Қара топырақтарды жіктеу: Докучаевтан кейінгі көзқарастар

Қара топырақтарды алғаш рет жүйелі түрде В. Докучаев жіктеді. Ол қара топырақты дербес тип ретінде қарап, топографиялық жағдайына қарай суаралық, беткейлік және террасалық қара топырақтарды ажыратты. Сонымен бірге гумус мөлшеріне қарай (4–7, 7–10, 10–13, 13–16%) төрт топқа бөлді.

Сибирцев (1901)

Н. Сибирцев қара топырақты солтүстік, күңгірт, кәдімгі және оңтүстік типшелерге бөлді.

Кейінгі толықтырулар

С. Коржинский кейін солтүстік қара топырақ типшесін деградацияланған қатарға жатқызып, оның ішінде екі-күлгінденген және сілтісізденген типшелерді ажыратты.

Негізгі тектері туралы ескерту

«Қалыпты» қара топырақ атауы көбіне бөлек қолданылмайды, өйткені топырақ белгілері мен қасиеттері тиісті типшенің сипаттарына сай келеді. Ал «сәл оқшауланған» түрінде (құмды және құмайт жыныстарда қалыптасқан) топырақтың түсі, түйіртпектілігі сияқты белгілер нашарлау айқындалады.