Қазақша рефераттар

Орта ғасырдағы Қазақстан қалалары

VI–XII ғасырлар: қала мәдениетінің өрлеуі

VI–XII ғасырларда Орта Азия мен Қазақстанда қалалар қарқынды өсіп, сауда мен қолөнердің, дін мен мәдениеттің тірегіне айналды. Суяб, Құлан, Мерке, Тараз, Отырар, Исфиджаб сияқты қалалардың бой көтеруі қоғамдағы әлеуметтік құрылымның күрделенуімен және жаңа экономикалық қатынастардың орнығуымен тығыз байланысты болды.

Орта ғасырдағы Қазақстан қалалары Жібек жолы арқылы Еуропа мен Азия елдерімен байланысын үзбей, халықаралық саудаға белсене қатысып отырды. Бұл қалалар тек айырбас орны емес, сондай-ақ білім, сәулет, діни өмір және технологиялық жаңалықтардың таралу арнасы болды.

Ірі қалалық орталықтар

Исфиджаб (Сайрам): оңтүстіктің қақпасы

Қазақстанның оңтүстігіндегі ең ірі орталықтардың бірі — Исфиджаб (қазіргі Сайрам). Оның толық сипаттамасын әл-Мақдиси береді: қалада қорған-қамал (рабад), әкімшілік орталық (медина), төбесі ашық базарлар, мата базары және үлкен мешіт болған. Төрт қақпасы арқылы керуен жолдары әр жаққа тараған, әр қақпаның жанында күзет орындары орналасқан.

Отырар (Фараб): тоғыз жолдың торабы

Сырдарияның орта ағысында орналасқан Отырар — өңірдің ең ірі қалаларының бірі. Араб-парсы деректерінде ол Фараб, ал одан ертерек Тарбан (Трабан) деп те аталады. IX ғасырдың басында арабтардың бұл аймаққа ықпалын күшейту әрекеттері болғаны деректемелерде айтылады.

VII–VIII ғасырларда Отырардың шахристаны мұнаралы дуалдармен қоршалған; дуалдардың қайта салынған нұсқасы IX–X ғасырларға дейін сақталған. Қала «тоғыз жолдың торабы» аталып, одан бір жол Шавғарға, екіншісі Сырдария бойымен жоғары өрлеп Шашқа, төмен қарай Жентке бағытталған. Женттен Қызылқұм арқылы Хорезм мен Үргенішке, одан әрі Еділ бойымен Кавказға дейін жалғасатын құрлық жолдары тартылған.

Отырар оазисіндегі Кедер сияқты ұсақ қалалар мен қоныстар да IX–X ғасырларда саяси жағдайға байланысты іріленіп, аймақтық орталық дәрежесіне көтерілді. Отырардың ықпалы X–XII ғасырлардан кейін де жалғасып, орта Сырдарияның экономикасы мен мәдениетіне елеулі әсер етті.

Тараз: Жетісудың ірі саяси-сауда орталығы

Орта ғасырдағы әйгілі қалалардың бірі — Тараз. Ол жазба деректерде 568 жылдан бастап аталады. Византия елшісі Земарх Киликийскийді Батыс Түрік қағаны Дизабул осы қалада қабылдағаны мәлім. Шамамен 630 жылы қытай саяхатшысы Сюань Цзан Таразды шеңбері 4–4,5 км-ге жуық, маңызды сауда орталығы ретінде сипаттайды.

VII ғасырда Тараз Ұлы Жібек жолындағы ірі мекенге айналып, түрлі тайпалар мен мемлекеттердің қақтығыстарын бастан өткерді. Х–ХІІ ғасырларда қалада су құбыры жүйелері және күйдірілген кірпіштен салынған қоғамдық монша болғаны айтылады.

Сәулет ескерткіштері

  • Айша-бибі күмбезі — жақсы күйдірілген кірпішпен өріліп, қабырғалары ою-өрнекпен безендірілген. Қатты қирағанымен, кейін қалпына келтірілді.
  • Қарахан күмбезі — XX ғасырдың басындағы қайта тұрғызу кезінде бастапқы сәулеттік шешімдері ішінара бұзылған, бізге негізінен сипаттамалары мен бейнелері арқылы белгілі.

Тараздың төңірегінде Талас пен Асса өзендері бойындағы Төменгі Барысхан, Хамукент, Жікіл, Адахкент, Құлан, Мерке, Аспара, Баласағұн, Барсхан сияқты қалалар мен қоныстар тізбектеле орналасқан. Іле алқабында Қойлық, Талхиз, Екі-оғыз секілді басқа да орталықтар дамыды. Бұл өңірдегі Жібек жолы бағыттары Ферғаналық және Жетісулық тармақтарды қамтыды.

Ясы (Түркістан) және Сығанақ

XI ғасырда Ясы (Түркістан) Шауғар округінің орталығы саналды. XII ғасырдың аяғында Ахмет Иассауи кесенесінің салынуы қаланың діни орталық ретіндегі мәртебесін күшейтті.

Сырдария бойындағы тағы бір ірі қала — Сығанақ. Ол Қазақстанның солтүстігі мен солтүстік-шығысына бағытталған керуен жолдарының тоғысқан жерінде орналасып, XII ғасырда қыпшақ бірлестігінің маңызды орталығы болды. Қазір Сығанақтың орнында Сунақ-ата жұрты сақталған.

Керуен жолдары және сауда инфрақұрылымы

Исфиджабтан солтүстікке қарай шыққан керуен жолы Қаратаудың теріскей баурайындағы Құмкент, Баба-ата, Созақ қалалары арқылы өтіп, Орталық Қазақстан далаларына, әрі қарай Кеңгір, Жезді, Нұра, Ырғыз бен Ертіс аңғарларына және қимақ-қыпшақ тайпалары мекендеген аймақтарға бағытталған.

Жол бойында керуен сарайлар салынды, құдықтар мен су қоймалары жасалды, өзендерге көпірлер тұрғызылды. Қалаларда сауда алаңдары мен ірі базарлар жұмыс істеді.

Экспорт

Орта Азиядан шыны бұйымдар, асыл әшекейлер, тұрмыстық-қолөнер заттары, жылқы және басқа да тауарлар шығарылды.

Импорт

Қытайдан жібек, фарфор және керамика әкелінді. Археологиялық олжалар арасында меруерт, лазурит, маржанмен әшекейленген бұйымдар жиі ұшырасады.

Қалалардың өсуі нені өзгертті?

  • Сауда мен қолөнердің дамуы ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұранысты арттырды.
  • Егіншілік пен мал шаруашылығы қатар дамып, өзара тәуелді экономикалық жүйе қалыптасты.
  • Суармалы егіншілік кең тарады, әсіресе жауын-шашын аз аймақтарда бұл шешуші фактор болды.

Суармалы егіншілік: арналар, тоғандар, жүйелер

Қазақстанда жауын-шашынның аздығына байланысты егіншілік көбіне суармалы негізде дамыды. IX–XII ғасырларда Отырар өңірі суармалы егіншіліктің аса маңызды орталығы болды: егістік көп тармақты суландыру жүйелерімен жабдықталып, су Арыс өзеніндегі су қоймасы арқылы таратылды.

Отырар оазисінің су желісі

Су арналарының бір саласы Отырар қаласына, екіншісі Құйрықтөбе, Алтынтөбе, Жалпақтөбе, Марданкүйік сияқты қалаларға бағытталды. Отырарға келетін су жолы рабадтарды сумен қамтамасыз етіп, қаланың солтүстігіндегі егістік алқаптарды да суландырды.

Сырдария және Жетісу өңіріндегі суландыру

Сырдария бойындағы су арналары Сауран мен Сығанақты, сол жағалаудағы Сүткент, Аркөк, Аққорған, Үзкент сияқты қалаларды сумен қамтыды. Талас жотасының етегіндегі егістіктерді суландыруға Бадам, Сайрамсу, Арыс, Ақсу өзендерінің суы пайдаланылды.

Жетісуда қолдан суару арқылы астық өсірумен қатар жүзім шаруашылығы, шарап жасау, бау-бақша және бақша дақылдары кең тарады. Талғар, Есік, Қаскелең, Үлкен және Кіші Алматы, Бақанас, Көксу, Лепсі өзендерінің орта және төменгі ағыстарында да суландыру құрылыстары болған.

Еңбек құралдары

Жер кетпен тәрізді темір шоттармен, темір немесе шойын ұшты соқалармен өңделді.

Ору және жинау

Егін ору темір орақпен жүргізілді, өнімді өңдеуде диірмен тастары қолданылды.

Қалалық бақтар

Талас өзенінен Таразға тартылған су арналары қаланың маңындағы бау-бақшаны көгертті.

Қолөнер және қала экономикасы

Қалалардың өсуімен бірге қолөнер кәсібі де дамыды. Құмырашылар, шыны үрлеушілер, зергерлер, қару-жарақ жасаушылар, ұсталар, ағашқа, сүйекке, тасқа өрнек салатын шеберлердің өнімдері жоғары бағаланды. Темір, күміс, мыс, алтын өндіру мен өңдеу кең өріс алды.

Қалалық өндіріс: технологиялық ілгерілеу

Керамика

Ерте кезеңдермен салыстырғанда қолдан жапсырып жасалатын ыдыстардың үлесі азайып, қыш шарығында жасалған керамика кең тарады.

Шыны

Шыны бұйымдар жасау IX ғасырдан белгілі, ал X–XI ғасырларда жаппай тарады: графиндер, құмыралар, кеселер, зерендер, саптыаяқтар, шөлмектер және терезе әйнегі өндірілді.

Қалаларда темірші-ұста ісі ерекше маңызға ие болды: археологиялық олжалардағы темір бұйымдардың көптігі осы саланың дамығанын көрсетеді. Мыстан мүлік құю орындары да кең тараған, өйткені мыс пен полиметалл кендері Қаратау, Қырғыз, Талас, Іле, Жоңғар Алатауы беткейлерінде мол кездескен.

Көшпелі және отырықшы әлем: өзара тәуелді жүйе

Тарихнамада «дала мен қала» мәселесі күрделі тақырыптардың бірі саналады. Кейбір еуроорталық бағыттағы көзқарастар көшпелілерді өркениетке қарсы қоя отырып, оларды «жабайы» ретінде бейнелеуге ұмтылды. Қазіргі зерттеулер бұл біржақты пікірді теріске шығарып, көшпелі қоғамның әлеуметтік нормаларын (үлкенді құрметтеу, меймандостық, бауырластық, еркіндікке құштарлық) атап көрсетеді.

Дегенмен көшпелілерді отырықшылардан оқшаулап қарастыру дұрыс емес: екі әлем арасында ежелден бері этникалық, экономикалық және мәдени байланыстар тығыз болды. Мал өнімдеріне сұраныс пен айырбас саудасы қала мен дала экономикасын бір-біріне байлады. Қақтығыстар да, өзара ықпалдастық та қатар жүрді.

Экономиканың негізі

  • Отырықшы егіншілік көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен тығыз байланыста дамыды.
  • Маусымдық жайылым жолдары белгіленіп, мал құрамы (жылқы, қой, ешкі, түйе, сиыр) тұрақтанды.
  • Егіншілік дақылдарына тары, бидай, арпа, суармалы жерлерде күріш кірді; оңтүстікте бау, жүзімдік, бақша кеңіді.

Саяси бірлестіктер және аймақтық өзгерістер

Батыс Түрік қағанатындағы ішкі тартыстар оның әлсіреуіне әкелді. VII ғасырдың аяғында Жетісуда түркештер екі бағытқа бөлініп, кейін қағандық VIII ғасырдың ортасына қарай құлады. Оның орнын 766–940 жылдары өмір сүрген Қарлұқ қағандығы басты.

Қарлұқ бірлестігіне Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан тайпалары кіріп, олардың құрамында тухси, шігіл, азкиш, халадж, чарук, арғу, барсхан, оғыз, ұйғырлардың бір бөлігі және Жетісу соғдылары болды. Қарлұқтардың ықпалы Жетісу мен Қашғариядан Сырдарияның орта ағысы мен Ферғанаға дейін созылды.

VIII–IX ғасырларда қарлұқтар арабтардың Оңтүстік Қазақстанға жылжуын тежеді. Аймақтың бір бөлігі ғана халифат құрамына кірді, ал Исфиджаб көшпелі түріктер арасында исламды тарату орталықтарының біріне айналды. 751 жылғы Талас шайқасынан кейін Қытай әскерінің экспансиясы әлсіреді.

IX–X ғасырлар тоғысында Сырдарияның орта және төменгі ағысында, Арал маңы мен Каспийдің солтүстік жағалауы, Батыс Қазақстан далаларында оғыздардың ертедегі феодалдық мемлекеті қалыптасты. X ғасырда оның астанасы Янгикент болды, бірақ XI ғасырдың ортасында бұл бірлестіктің әлсіреуіне сыртқы қысым әсер етті.

Солтүстік, шығыс және орталық аймақтарда қимақтар мен қыпшақтар күшейді. Қимақ мемлекеті құрамына қыпшақтардан өзге эймур, татар, байандур сияқты тайпалар кірді; билеуші әуелі «яғбу», кейін «хақан» атағын қолданды. Ішкі қайшылықтар мен көші-қон үдерістері XI ғасырдың бірінші жартысында Қимақ мемлекетінің әлсіреуіне себеп болды.

Қала желісінің кеңеюі: жаңа аймақтар

Орта ғасырда Қазақстан аумағында отырықшылықтың тарихи-мәдени аймақтары айқындалды. Ірілерінің қатарында Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу ерекше орын алды. Оңтүстік Қазақстандағы Сырдария өңірі солтүстікте Орталық Қазақстан даласымен, оңтүстікте Талас Алатауымен, шығыста Жуалы қыраттарымен, батыста Қызылқұммен шектеседі. Сырдарияның көне атауы грек деректерінде Яқсарт ретінде кездеседі; кейін түрлі атаулар қолданылып, XVI ғасырдан бастап «Сыр» атауы қайтадан орнықты.

Жетісудың екі ірі тарихи-мәдени ауданы

  • Оңтүстік-Батыс Жетісу: Шу мен Талас алқаптары.
  • Терістік-Шығыс Жетісу: Іле алқабы.

IX ғасырдан XII ғасырдың басына дейін көптеген шағын мекендер қалалық орталықтарға айналды. Деректерде Талас Алатауы баурайында Джамукат пен Манкент, Арыстың орта ағысында Кенжиде, Отырар оазисінде Кедер мен Весидж, Шауғар өңірінде Ясы, Қарнақ, Сауран; Сырдарияның төменгі бойында Сығанақ пен Жент сияқты қалалардың аттары жиі аталады.

Жетісуда да қалалар саны артты: Талас алқабында Балу, Шелжі, Текабкет, Кенжек, ал Шу алқабында Баласағұн бас қалаға айналды. IX ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың басында Жетісудың солтүстік-шығысында Талхиз (Талғар), Екі-оғыз, Қаялық сияқты қалалар өркендеді. Бұл үдеріс Орталық және Шығыс Қазақстанға да тарады: Жезді, Кеңгір, Сарысу, Ұлытау, Ертіс бойында қалалар мен қоныстар көбейді.

Қалалық жоспарлау және тұрғын үй үлгілері

Археологиялық қазбалар қалалық өмірдің күрделенгенін көрсетеді. Сырдария бойындағы Құйрықтөбеде XI ғасыр мен XII ғасырдың басына жататын шағын орамдар ашылып, кейбір кварталдарда 8–10 үй болғаны анықталды. Бір орамның қыш өндірісіне маманданғаны байқалады: онда құмырашылар тұрған.

Талғар (Талхиз) қазбалары қаланың орам-орам болып жоспарланғанын дәлелдейді. Жетісудың оңтүстік-батысында тұрғын үйлердің жаңа типі қалыптасып, негізгі ерекшелігі ретінде «орталықтанған жоспар» көрінеді: тұрғынжайлар мен шаруашылық қора-қопсылар аула немесе зал айналасына топтастырыла салынған. Мұндай жоспар қарапайым отбасыларға да, ауқатты үйлерге де тән болды.

Талғар үйлері: отырықшылық пен көшпелі дәстүр тоғысы

XI–XII ғасырлардағы Талғар тұрғын үйлері әдетте бірнеше бөлмеден, ауладан және қора-қопсыдан тұрған. Іргетас қойтастардан қаланып, құрылыста пахса, қам кесек, қыш және ағаш қолданылған. Аулалар бітеу тас дуалмен қоршалып, атқораларда әр атқа бөлек орын қарастырылған. Кейбір аулаларда киіз үй тігуге арналған алаң да болған. Бұл — қала тұрғындарының өмірінде көшпелі мал өсіру дәстүрі сақталғанын білдіреді.