ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПАРЛАМЕНТІ
Қазақстан Республикасы құрылған сәттен бастап көптеген құқықтық актілер қабылданып, олар жаңа мемлекеттің құқықтық негізін қалады. Олардың қатарында Қазақ КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы Декларация, Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы заң, сондай-ақ 1993 және 1995 жылдардағы Конституциялар бар.
Бұл конституциялық актілер тәуелсіздік пен дербестікті жариялап, демократиялық әрі құқықтық мемлекет құрудың бағыт-бағдарын айқындады. Қазіргі кезеңдегі негізгі құқықтық құжат — Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы. Ол тәуелсіздік жылдарында қабылданған конституциялық заңдардың қағидаларын жүйелеп, біртұтас арнаға тоғыстырды.
1995 жылғы Конституцияның негізгі қағидалары
1) Халық билігі
Конституция бойынша мемлекеттік биліктің бірден-бір қайнар көзі — халық. Халыққа мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындауға қатысу құқығы берілген. Қазақстан халқы — тек қазақ ұлты ғана емес, Қазақстанмен тарихи тағдыры тығыз байланысты барлық этностық топтардың жиынтығы.
- Маңызды мәселелер референдум арқылы шешіледі.
- Парламент депутаттарын тікелей және жанама сайлау арқылы мемлекеттік өмірге қатысу жүзеге асады.
- Президентті халық тікелей сайлайды.
2) Егемендік пен тәуелсіздік
Конституцияда егемендік пен тәуелсіздіктің негізгі белгілері нақтыланған. Бұл ұғымдар өзге мемлекеттерден толық оқшаулануды білдірмейді: қазіргі әлемде мемлекеттер өзара тәуелді қатынастарды мойындап, халықаралық құқық нормаларына сүйене отырып бейбіт ынтымақтастық орнатуға ұмтылады.
Негізгі белгілер
- Өз аумағының болуы, тұтастығы, қол сұғылмауы және бөлінбеуі.
- Жоғары және жергілікті мемлекеттік органдардың дербес жүйесі.
- Өз азаматтығының болуы.
- Халық, Парламент, Президент және Үкімет қабылдайтын ұлттық заңнаманың болуы.
- Халықаралық қатынастар жүйесінде дербес субъект ретінде танылуы.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан Конституциясы адам құқықтары мен бостандықтары туралы халықаралық-құқықтық құжаттардың талаптарына сай келеді.
3) Адам және азамат құқықтарының басымдығы
Конституция адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын жоғары құндылық ретінде бекітеді. Конституциялық нормалардың едәуір бөлігі осы салаға арналған. Дегенмен демократия мен адамгершілік деңгейі құқықтарды жариялаумен ғана өлшенбейді — оларды нақты іске асыруға мүмкіндік беретін жағдайлар жасалуы тиіс.
Мемлекеттің міндеті
Мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар заң жүктеген міндеттерін адал әрі қалтқысыз орындауға тиіс.
Азаматтың жауапкершілігі
Әрбір адам өз құқықтарын пайдалануымен қатар, қоғам, мемлекет және өзге адамдар алдындағы міндеттерін де түсініп, орындауы қажет.
4) Ұлтына қарамастан тең құқықтылық
Конституция азаматтардың ұлтына қарамастан құқықтары мен бостандықтарының теңдігін бекітеді. Қазақстан — көпэтносты мемлекет, сондықтан ұлттар теңдігі идеясы Конституция қағидаларының өзегінде орын алады.
- Әр азамат өз тілін пайдалануға және ана тілінде білім алуға құқылы.
- Мемлекеттік қызметте ұлтына қарамастан барлық азаматтар жұмыс істей алады.
- Оқуға түсуге немесе қызметке орналасуға ұлтына қарай шектеу қоятын кедергілер болмауы тиіс.
- Әр адам өз ұлтын көрсетуге, көрсетпеуге немесе анықтауға ерікті.
Бұл ұстанымдар ұлтаралық келісімді нығайтуға және саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған.
Конституцияның құқықтық жүйедегі орны
Қазақстан Республикасының Конституциясы — мемлекеттің негізгі заңы. Ол мемлекет өмірінің түбегейлі мәселелерін: адамның құқықтары, бостандықтары мен міндеттерін, мемлекеттің құрылымын және қоғамның экономикалық негіздерін айқындайды. Конституциялық заңдардың және өзге де нормативтік құқықтық актілердің барлығы осы негізгі заңға сүйенеді.
Нормативтік актілердің Конституцияға сәйкестігі
Кез келген заң, Президенттің жарлығы, Үкіметтің қаулысы немесе министрліктің бұйрығы Конституция қағидаларына қайшы келмеуі керек. Егер нормативтік акт Конституция нормаларына қайшы болса, ол конституцияға сай емес деп танылып, оның күші жойылады.
Конституция нормаларын сақтау талабы тек мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғаларға ғана емес, азаматтарға және олардың бірлестіктеріне де бірдей қойылады.
Адам құқықтарының халықаралық-құқықтық негіздері
БҰҰ Бас Ассамблеясы 1948 жылы «Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын» қабылдады. Бұл құжат адамзат мойындаған әмбебап құндылықтарды бекітіп, адам құқықтары туралы негізгі халықаралық актілердің бірі ретінде танылады.
Бірінші топ: табиғи және ажырамас құқықтар
Өмір сүру құқығы, жеке бас бостандығы, құлдықтан азат болу. Ешкімнің адамды азаптауға, өрескел қаталдық көрсетуге, ар-намысын қорлайтын шаралар қолдануға немесе жеке өміріне қол сұғуға құқығы жоқ.
Тұрғын үйге заңсыз басып кіруге, мүлікке қол сұғуға, адамның ар-намысы мен абыройына нұқсан келтіретін әрекеттерге жол берілмеуі тиіс.
Екінші топ: азаматтық және саяси құқықтар
Азаматтық алу, еркін жүріп-тұру және тұрғылықты жерді таңдау, некеге тұру және отбасы құру, баспанаға ие болу, ар-ождан бостандығы, бейбіт жиналыстарға қатысу, мемлекет істерін басқаруға қатысу құқықтары.
Үшінші топ: экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар
Еңбек ету, қалауы бойынша жұмыс таңдау, еңбегіне сай ақы алу, меншік иесі болу, кәсіптік одақтарға бірігу, қоғамдық бірлестіктер жұмысына қатысу, демалу, білім алу және адамға лайықты тұрмыс деңгейін қамтамасыз ету құқықтары.
1966 жылғы халықаралық шарттар және бақылау тетігі
1966 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы, сондай-ақ азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық шарттарды қабылдады. Бұл шарттар «Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы» қағидаларына сүйеніп әзірленді.
Оларды іске асыруды қадағалау үшін арнайы комитет құрылып, оған шарттарға қосылған мемлекеттердің өкілдері сайланды. Қатысушы мемлекеттер адам құқықтарының қорғалуы туралы комитетке тұрақты түрде есеп береді, ал комитет өз тарапынан жағдайды тексеріп, бағалайды.
Бағалау көздері
- Мүше мемлекеттің ресми баяндамалары.
- Комитеттің өз тексерулерінің нәтижелері.
- Құқық бұзушылық туралы азаматтар мен ұйымдардың хабарламалары және шағымдары.
Мемлекеттік қызмет және құқықтарды іске асыру
Мемлекеттік органдардың қызметін мемлекеттік лауазымды адамдар жүзеге асырады. Азаматтардың өз құқықтары мен бостандықтарын нақты әрі толық пайдалануы едәуір дәрежеде солардың кәсібилігіне, адалдығына және жауапкершілігіне байланысты.
Егер мемлекеттік органдардың жауапты қызметкерлері өз ісінің маманы болып қана қоймай, қоғам алдындағы борышын терең түсініп, міндетін адал атқарса, онда азаматтар өз құқықтары мен бостандықтарын шын мәнінде жүзеге асыра алады.
Президенттік институт және басқару формасы
Қазақстанда президенттік лауазым КСРО-ның ыдырауы қарсаңында енгізілді: 1990 жылғы сәуірде Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сессиясы президенттік институтты бекітіп, оның мемлекеттік билік жүйесіндегі орнын айқындады. Алғашқы кезеңде президент өкілеттігі салыстырмалы түрде шектеулі болып, негізгі билік Жоғарғы Кеңестің қолында болды.
Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздігін алғаннан кейін президент өкілеттігі күшейтілді. 1995 жылғы Конституция Қазақстанды президенттік басқару нысанындағы мемлекет деп танып, Президентті мемлекет басшысы ретінде жариялады.
Биліктің бөліну қағидасы
Әлемдік тәжірибеге сай, Қазақстан Республикасында мемлекеттік билік заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөліну қағидасы негізінде ұйымдастырылған. Президенттік институт осы тармақтардың ешқайсысына тікелей жатпайды, алайда олардың үйлесімді қызмет етуін қамтамасыз етуде айрықша рөл атқарады.