Орыс шаруалардың Қазақстанға қоныс аудару

Орыс шаруаларының Қазақстанға қоныс аударуы

1861 жылғы 19 ақпандағы Ереже Ресейдегі аграрлық мәселелерді түбегейлі шеше алмады. Осындай жағдайда Ресей үкіметі, біріншіден, ішкі губерниялардағы әлеуметтік толқуларды бәсеңдету және жер мәселесін өз мүддесіне сай реттеу үшін орыс шаруаларын шығыс аймақтарға қоныс аудартуды көздеді. Екіншіден, шаруалардың бір бөлігін ұлттық өңірлерге көшіру арқылы патша билігі өзіне әлеуметтік тірек қалыптастыруға ұмтылды.

Алғашқы кезде патша үкіметі қазақ өлкесін негізінен әскери сипаттағы, яғни казак-орыс отарлауымен шектеді. Ресейдің ішкі аймақтарынан шаруаларды Қазақстанға қоныс аударту ХІХ ғасырдың 60-жылдарының ортасында басталды. 70-жылдардан бастап Ақмола, Семей, Жетісу, Орал, Сырдария, Торғай облыстарына орыс-украин шаруаларын орналастыру жаппай сипат алды.

Жетісу өңіріндегі ережелер және жеңілдіктер

Жетісу облысының губернаторы Г. А. Колпаковскийдің ұсынысына сәйкес, 1868 жылы Жетісуда шаруаларды қоныстандыру туралы жаңа ереже қабылданды. 1883 жылға дейін күшін сақтаған бұл құжат бойынша әр адамға 30 десятина жер беріліп, бірқатар жеңілдіктер қарастырылды.

1883 жылы Жетісу облысында жаңадан келушілерді, сондай-ақ Шығыс Түркістаннан қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендерді орналастыру жөніндегі жаңа ереже бекітілді. Бұл жолы жер үлесі 30 емес, 10 десятина болып белгіленді, ал қоныстанушы орыс шаруалары салықтар мен міндеткерліктерден үш жылға босатылды.

Жетісудағы жер тапшылығы, сондай-ақ далалық аудандармен салыстырғанда өңірдің құнарлылығы мен табиғи-географиялық жағдайының қолайлылығы мұндай шешімдердің жылдам іске асуына ықпал етті.

1889 жылғы заң және 1891 жылғы нақтылаулар

1889 жылғы 13 шілдеде «Село тұрғындары мен мещандарының қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс аударуы және бұрын қоныс аударғандардың жағдайын қарастыру» жөніндегі жаңа заң қабылданды. Бұл құқықтық талаптар бойынша Тобыл, Том губерниялары, сондай-ақ Жетісу, Ақмола және Семей облыстары қоныс аударудың негізгі аймақтары ретінде айқындалды.

1891 жылғы Ереже 1889 жылғы құжаттың бірқатар мәселелерін нақтылады. Мәселен, кейінгі шешімде кейбір облыстар мен губернияларда бұрын қоныстанған шаруаларға жан басына 15 десятина жер беру тәртібі белгіленді.

Бұл құбылыс жыл өткен сайын тереңдеп, мал шаруашылығының дамуына да нұқсан келтірді. 1855–1893 жылдар аралығында Ақмола облысында қазақтардың пайдалануынан 250 мың десятинадан астам егістік жер тартып алынып, шамамен 11 мың орыс шаңырағы орналасқан 24 село ұйымдастырылды. Семей облысында осы кезеңде қазақ шаруаларынан 33 мың десятинадан астам егістік жер алынды.

Қоныс аударушылардың ең көп шоғырланған өңірі — Жетісу. 1868–1880 жылдар аралығында мұнда 3 мыңнан астам отбасының шамамен 2 мыңы жаңа қоныстанушылар болды, олардың 1 мыңнан астамы қалаларға орнықты. Қоныстандыру саясаты Сырдария облысын да кең қамтыды: 1884–1892 жылдары Шымкент, Ташкент, Әулиеата уездерінде орыс және украин шаруалары 37 қоныс құрды.

Қазақ ауылының жағдайы

ХІХ ғасырдың ортасынан бастап қазақ жеріне капиталистік қатынастардың тарала бастауы қазақ ауылының шаруашылық өмірі мен әлеуметтік ахуалына елеулі ықпал етті. Мал шаруашылығы мен отырықшы егіншіліктің кеңейе түсуі — капитализм әсерінің тікелей көріністерінің бірі болды.

Дәстүрлі көшпелі өмірге негізделген мал шаруашылығы Сырдарияға жақын аудандарда, Орталық Қазақстанда, Бетпақдалада, Маңғыстауда, сондай-ақ Семей, Ақмола облыстарында және басқа да өңірлерде сақталды. Ал Қазақстанның солтүстік аудандарында қоныс аудару үдерісі кең етек алып, егіншілік басым бола түсті; мұнда таза көшпелі мал шаруашылығы салыстырмалы түрде сирек кездесетін.

Шаруашылықтағы өзгерістер: мал құрамы және отырықшылық

Мал құрамындағы өзгерістер — капиталистік қатынастардың ауыл өміріне ене бастағанын көрсететін белгі болды: бірте-бірте жылқы саны азайып, сиыр саны көбейді. Капитализмнің дамуы және орталық губерниялардан орыс-украин шаруаларының көптеп қоныстандырылуы көшпелі қазақтар арасында отырықшылықтың кең тарауына да ықпал етті.

Егіншілікпен айналысу ауылды астықпен және тұқыммен тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Далалы, қуаң аймақтарда суландыру жүйелерін пайдалану қазақтарды отырықшылыққа көбірек тартты. Егіншіліктің дамуы табиғи жағдайларға да тәуелді еді: ылғалдың жеткілікті сақталуы қарапайым соқаны тұрақты қолдануға жағдай жасады.

Әлеуметтік жіктелу және «жатақтар»

Патша үкіметінің қауымдық жерлерді күшпен тартып алу саясаты және отаршылдық-әкімшілік басқарудың күшеюі қазақ шаруалары арасындағы әлеуметтік жіктелуді жеделдетті. Қалалар мен орыс қоныстарының маңында орналасқан немесе соларға жақын көшіп-қонып жүрген шаруашылықтар біртіндеп нарыққа тартылып, көшпелі шаруашылық жүргізудің ескі тәсілдері өзгеріске түсті.

ХІХ ғасырдың 70–80 жылдарынан бастап кедейленген қазақтар күнкөріс үшін тау-кен орындарына, қалалардағы ірілі-ұсақты кәсіпорындарға жұмысқа тартыла бастады. Қазақ жатақтары ауылдық пролетариат толық қалыптасып үлгермеген кезеңдегі әлеуметтік топ ретінде көрінді: олар руластарынан біртіндеп бөлініп, жаңа өндіріс ошақтарына жақындай түсті.

Жатақтардың әлеуметтік келбеті де өзгерді. Рулық-патриархаттық ортадан ажыраған бұл топ жаңа таптық мазмұндағы құбылыстарды салыстырмалы түрде тез қабылдап, орыс жұмысшылары және қалалық нарықпен байланыс арқылы ортақ мүдде мен көзқарас элементтерін ертерек сезіне бастады.

Капитализмнің дамуы

Реформадан кейінгі жылдары өндіргіш күштердің қарқынды дамуы және бүкілресейлік нарықтың орталықтануы капиталистік қатынастардың ұлттық аймақтарда кеңеюіне әсер етті. ХІХ ғасырдың 30–50-жылдарында қазақ жеріндегі табиғи байлық көздері біршама анықталып, көмір, кен, тұз, қорғасын өндірісі жыл сайын ұлғая түсті.

Ресейлік кәсіпкерлер өз қаражатын табиғи қазбалары мол Қазақстанда өндірістік орындар ашуға бағыттай бастады. Ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін тері, май кәсіпорындары іске қосылып, Каспий мен Арал теңіздерінде, Балқаш көлінде балық аулау кәсіпшілігі кеңейді.

Инфрақұрылым және өнеркәсіп

Қазақстанды елдің басқа өңірлерімен байланыстыратын теміржол тораптары салына бастады. ХІХ ғасырдың соңғы он жылында өлкеде 482 верста теміржол тартылса, ХХ ғасырдың басындағы бес жылда бұл көрсеткіш 1 818 шақырымға жетті.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында өңдеу өнеркәсібінің негізгі бөлігі қалаларда шоғырланғанымен, зауыт-фабрикалардың қуаты әлсіз, жабдықталуы қарапайым болды. Техникалық мамандығы жоқ жұмысшылар, әсіресе қазақ жұмысшылары, сапалы әрі көлемді өнім шығаруда қиындық көрді. Дегенмен ХІХ ғасырдың соңында өнеркәсіп құрылымында біршама өзгерістер байқалып, 300–400 жұмыскері бар салыстырмалы ірі кәсіпорындар пайда болды.

Табиғи байлықтардың қарқынды игерілуі және ақша-тауар қатынастарының дамуы банк-несие ұйымдарының қалыптасуына жол ашты.