Педагогика ғылымының дамуы және оның қазіргі кезеңдегі міндеттері
Н. К. Крупскаяның педагогика ғылымына қосқан үлесі
Н. К. Крупская — педагогика ғылымын дамытуға үлкен үлес қосқан ірі ғалым-педагог. Ұлы Қазан төңкерісінен кейін ол А. В. Луначарский, М. Н. Покровский сияқты халық ағарту ісінің белгілі қайраткерлерімен бірге қызмет етіп, педагогика ғылымының дамуына сүбелі еңбек сіңірді.
Негізгі қызмет бағыттары
- Ересектер арасындағы сауатсыздықты жою
- Мектепке дейінгі тәрбие және отбасы тәрбиесі
- Политехникалық білім және кәсіптік бағдар
- Балалар ұжымының рөлі және өзін-өзі басқару
- Еңбек, эстетикалық және интернационалдық тәрбие
- Мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеу
Крупская «На путях к новой школе» журналының беттерінде маңызды педагогикалық мәселелерді тұрақты жариялап, басылымды әлеуметтік-педагогикалық ойдың ықпалды мінберіне айналдырды. Оның еңбектері он томдық педагогикалық шығармалар жинағында топтастырылған. Бұл мұра — ғалымның жиырма жылдан астам уақытқа созылған жүйелі қызметінің нәтижесі.
Басты еңбектері
Педагогика ғылымының міндеті мен зерттеу өрісі
Педагогика ғылымы философия, социология, психология сияқты ғылымдарға сүйене отырып, жастарға тәрбие мен білім берудің мақсат-міндеттерін, мазмұны мен принциптерін, формалары мен әдістерін айқындайды және жетілдіреді. Ол жалпы, политехникалық және кәсіптік білім берудің практикамен байланысын зерттейді, тәрбие ісіндегі мектеп, отбасы және жұртшылықтың рөлі мен бірлігін анықтайды.
Мақсат пен мазмұн
Тәрбиенің және білім берудің мақсаттарын, мазмұнын, негізгі принциптерін нақтылайды.
Әдіс пен ұйымдастыру
Оқу-тәрбие процесін ұйымдастырудың тиімді формалары мен әдістерін қалыптастырады.
Тәжірибе мен жаңалық
Озық педагогикалық теориялар мен тәжірибелерді таратып, оларды шығармашылықпен қолдану жолдарын іздестіреді.
Сонымен бірге педагогика адамды дамыту мен қалыптастырудағы еңбектің рөлін жан-жақты қарастырады және білім беру жүйесінің қоғам сұранысына сәйкестігін үздіксіз бағамдайды.
Ағартушы-педагог Ахмет Байтұрсыновтың мұрасы
Ахмет Байтұрсынов (1873–1937) — қазақ қоғамындағы білім мен ғылымның дамуына бар ғұмырын арнаған ағартушы-педагог. Ол ауыл мектептерінде және семинарияларда бала оқытты, оқу-тәрбие жұмысын жетілдіру бағытында үздіксіз ізденді.
«Мектеп керектері»: мұғалім, құрал, бағдарлама
Ол «Қазақ» газетінде (1914) жарияланған «Мектеп керектері» мақаласында оқытудың негізгі тіректерін нақты көрсетті: ең алдымен білімді, педагогика мен әдістемеден хабары бар мұғалім қажет; екіншіден, оқытуға лайықты құралдар керек; үшіншіден, белгіленген бағдарлама мен өлшем болуы тиіс. «Өлшеусіз істелген іс — не артық, не кем шығады» деген тұжырымы дидактикалық принциптерді ғылыми тұрғыда негіздеуге бағытталды.
Ана тіліндегі оқу және әліппе
Байтұрсынов қазақ даласында оқу-ағарту ісін дұрыс жолға қоюды, ауыл мектептерінде балалардың қазақша сауат ашуын және оқытудың ана тілінде жүргізілуін талап етті. Осы мақсатта ол 1912 жылы қазақша оқу құралын — тұңғыш әліппені жазды.
«Тіл-құрал» және терминдер жүйесі
1915 жылы «Тіл-құрал» кітабы жарық көрді. Бұл еңбек қазақ тіл білімі үшін айрықша құбылыс болды: ол грамматикалық категорияларға қазақша атаулар ұсынып, фонетика, морфология, синтаксис салаларының ғылыми негізін қалыптастыруға ықпал етті.
Сондай-ақ Байтұрсынов ұсынған жаңа емле 1913 жылдан бастап мұсылман медреселері мен орыс-қазақ мектептерінде қолданыла бастады. Бұл қадам қазақ тіліндегі оқу ісін жүйелеуге және оны кең ауқымда енгізуге мүмкіндік берді.
Педагогика және философия: әдіснамалық негіз
Педагогикалық ғылым басқа ғылымдармен тығыз байланыста дамиды. Себебі адамды жан-жақты әрі үйлесімді тәрбиелеу мәселесін шешуде педагогика философия, социология, психология сияқты ғылымдардың нақты мәліметтеріне сүйенеді.
Философияның ықпалы
Философия табиғат пен қоғам дамуының жалпы заңдылықтарын зерттейді, дүниетанымның негізгі жүйесін қалыптастырады және тұлғаның идеялық сенімін, ойлау айқындығын тәрбиелеуге бағыт береді. Тәрбиенің мақсаттары, білім мазмұны, педагогикалық процесті ұйымдастыру сияқты мәселелерді қарастырғанда педагогика алдын ала айқындалған әдіснамалық ұстанымдарға сүйенеді.
Ғылыми педагогиканың нысаны
Ғылыми педагогика тәрбие процесінің кезеңдерін, ерекшеліктерін, басқа құбылыстармен байланысын қарастырып, заңдылықтарын айқындайды.
Диалектикалық заңдар және оқу үдерісі
Педагогика материалистік диалектиканың негізгі заңдарын (қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі, сан өзгерістерінің сапа өзгерістеріне ауысуы, терістеуді терістеу) тәрбие мен оқыту тәжірибесінде шығармашылықпен қолданады.
«Терістеуді терістеу» ұғымын түсіндіру
Философиялық тұрғыдан «терістеуді терістеу» заңын былай түсіндіруге болады: ескінің орнын жаңа басады, даму бір кезеңнен келесі кезеңге өтеді. Қоғам тарихында бір формация екіншісімен алмасады; табиғи даму барысында өсімдіктер мен жануарлардың ескі түрлерін жаңа түрлер ығыстырады. Қай салада болмасын, бұрынғы өмір сүру формасын теріске шығармайтын даму болуы мүмкін емес.
Педагогика ғылымының дамуында да өзгерістер үздіксіз жүреді. Мысалы, жалпы білім беретін мектептердегі оқыту мазмұнының ғылым мен техниканың, әдебиет пен өнердің заманауи даму деңгейіне сәйкес келмеуі байқалғанда, оқу мазмұнына елеулі түзетулер енгізіледі. Бастауыш және жоғары сыныптарға арналып жаңа бағдарламалар жасалады. Мұны философиялық тұрғыдан қарастырсақ, жаңа оқу бағдарламалары өмір талабына қайшы келген ескі бағдарламаларды терістеу ретінде көрінеді.