Қазақстанның қолайсыз экологиялық аймақтары

Ластаушылардың негізгі көздері және қауіпті химиялық заттар

Қазақстан Республикасында өндіргіш күштердің ұзақ жылдар бойы дамуы көбіне экологиялық салдарларды жеткілікті ескермей жүзеге асырылды. Түсті және қара металлургия, химия, мұнай өнеркәсібі, сондай-ақ автокөлік көлемінің артуы ауа бассейніне және адам организміне түсетін қауіпті заттар ағынын күшейтті.

Атмосфералық ауаның металдармен жоғары деңгейде ластануы Қазақстанның бірқатар ірі өнеркәсіптік қалаларында байқалады: Өскемен, Лениногорск, Зырьяновск, Шымкент, Жамбыл, Теміртау, Алматы.

Ауыр металдар: микроэлементтен уытты факторға дейін

Қоршаған орта ластаушыларының басым бөлігі улы химиялық заттарға жатады. Олардың ішінде адамға қауіпті әсері мен ортада таралуы бойынша ауыр металдар ерекше орын алады.

Тірі организмдерде өте аз мөлшерде (миллиграмм, микрограмм деңгейінде) кездесетін металдар микроэлементтер деп аталады. Олар адам мен жануарлар организмінде қан, сүйек ұлпасы, бауыр секілді тіндерде табиғи физиологиялық мөлшерде болады. Алайда түсті және қара металлургия, химия, мұнай-газ өнеркәсіптері дамып, пестицидтер мен тыңайтқыштарды қолдану артқан сайын микроэлементтердің артық түсу қаупі өседі. Мөлшері көбейген сайын олар уытты заттарға айналады.

Көптеген химиялық қосылыстардың мутагендік және бластомогендік әсері болуы мүмкін. Қатерлі ісік жағдайларының 80–90%-ы қоршаған орта факторларымен байланысты деп қарастырылады.

Қышқылды жаңбырлар және металдардың «жылжымалы» түрлері

Қалаларда атмосфералық ауаның күкірт және азот тотықтарымен жылдам ластануы қышқылды жаңбырлардың жиілеуіне әкеледі. Қышқылды жауын-шашын ауада, топырақта және өсімдік жамылғысында тұнған бірқатар металдардың ерігіштігін арттырып, олардың уытты (жылжымалы) түрлерінің түзілуіне жағдай жасайды. Бұл үрдіс металдардың су қоймаларына, өсімдіктерге, жануарлар мен адам организміне, сондай-ақ су экожүйелерінің тіршілік иелеріне (мысалы, бентос) енуін жылдамдатады.

Микроэлементтердің өзара ықпалы және уыттылықтың күшеюі

Ауыр металдардың уыттылығына көптеген фактор әсер етеді, соның ішінде олардың бір-бірімен өзара әрекеттесуі маңызды. Мысалы, адамның тағамында мыстың жеткіліксіз немесе артық болуы тағам құрамындағы молибденге тәуелді болуы мүмкін. Қан плазмасындағы мырыш деңгейінің өзгеруі мыс деңгейінің қарама-қарсы бағытта өзгеруіне әкелуі ықтимал. Мырыш пен мыс қатынасының бұзылуы қабыну үдерістерінде, қатерлі ісіктерде және бауыр ауруларында байқалуы мүмкін.

Организмге түскен қорғасын мен мырыштың аз мөлшерінің өзі басқа микроэлементтердің (мысалы, мырыш, мыс, темір) концентрацияларын өзгертіп, қорғасын мен кадмий уыттылығының ерте байқалуына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар кальций тапшылығы асқорыту жолында қорғасынның тез сіңуіне және оның организмнен шығарылуының төмендеуіне ықпал етеді. Мырыш тапшылығы да қорғасын уыттылығын күшейтуі мүмкін.

Интегралдық көрсеткіштер: неліктен қажет және қалай құрылады?

Қазіргі уақытта қоршаған орта нысандарының ластануын интегралдық бағалау көрсеткіштері Қазақстанның түсті металлургия аудандары, мұнай-газ конденсаты кен орындары және ракета-ядролық сынақ полигондары орналасқан аймақтар үшін әзірленген.

Кең ауқымды қолайсыз факторлардың аралас, кешенді және қабаттаса әсер етуі жағдайында бірінші кезектегі міндет — қоршаған орта сапасын бағалау көрсеткіштерін негіздеу. Мұндай көрсеткіштер кешенді болуы тиіс: атмосфералық ауа, су және топырақтағы зиянды химиялық ингредиенттердің мүмкіндігінше көп бөлігін қамтуы қажет.

Ластануды тек тікелей өлшеумен шектемей, басқа нысандар арқылы да бағалауға болады: мысалы, биологиялық нысандарды (өсімдіктер, жануарлар мүшелері, биоорталар) зерттеу арқылы. Адамға қауіптілігі бойынша химиялық ластаушылардың алдыңғы қатарында жиі ауыр металдар мен радионуклидтер тұрады. Олардың көпшілігі 1–2 қауіптілік класына жатады және мутагендік, канцерогендік, эмбрио- және гонадоуытты әсерлерімен ерекшеленуі мүмкін.

Комбинациялық әсер: аддитивтік, потенцияланған және антагонистік түрлері

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) Сарапшылар комитетінің ұсынымдарына (1981) сәйкес химиялық заттардың комбинациялық әсері төмендегі негізгі типтерге бөлінеді:

Аддитивтік үлгі кезінде байқалған әсерді теориялық күтілетін әсермен салыстыру комбинациялық әсерді сипаттайтын көрсеткіш бола алады. Математикалық өңдеу барысында алынған қатынастың 1-ден айырмашылығының статистикалық мәнділігі бағалануы тиіс. Қатынас 1-ден жоғары болса — потенциялану, 1-ден төмен болса — антагонизм туралы қорытынды жасалады.

Аймақтық қауіптер және басқару қажеттілігі

Қазақстан аумағының елеулі бөлігінде әскери-өнеркәсіптік кешен нысандарының ұзақ уақыт бойы жұмыс істеуіне байланысты күрделі экологиялық жағдай қалыптасты. Мысалы, Қазақстанның Батыс Қазақстан және Атырау облыстары мен Ресейдің Астрахань және Волгоград облыстары түйісетін аумақтарында шамамен 50 жыл бойы бірқатар сынақ полигондары қызмет еткен: Азғыр атом полигоны, мемлекеттік ұшақ-сынақ нысаны («Ақ төбелек») және мемлекеттік орталық полигон («Капустин Яр»).

Бұл аумақтарда баллистикалық ракеталар ұшырылып, әскери авиация техникасы (МИГ, ТУ, СУ) сыналған, әуе қорғаныс жүйелері пысықталған. «Капустин Яр» полигоны 1946 жылдан қызмет атқарып келеді; қолда бар деректерде ауалық және биіктік жарылыстардың жүргізілгені айтылады. Осындай жағдайлар қоршаған орта ластануын бағалау көрсеткіштерін әзірлеуді гигиена ғылымының маңызды міндеттерінің бірі ретінде алға қояды.