Құқық туралы жалпы мағлұмат Конституциялық кеңес
Құқық туралы жалпы мәлімет: Конституциялық Кеңес (71–74-баптар)
Конституциялық Кеңес — Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ететін орган. Ол заңдардың, халықаралық шарттардың және белгілі бір конституциялық рәсімдердің Конституцияға сәйкестігін қарайды, сондай-ақ Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді.
Мүшелер саны
Кеңес 7 мүшеден тұрады.
Өкілеттік мерзімі
Мүшелердің өкілеттігі 6 жыл. Құрамның жартысы әр 3 жыл сайын жаңарып отырады.
71-бап: Құрамы, тағайындау тәртібі және үйлеспейтін қызметтер
Құрамы және төраға
- Конституциялық Кеңес 7 мүшеден тұрады; өкілеттік мерзімі — 6 жыл.
- Кеңес Төрағасын Президент тағайындайды; дауыс тең болған жағдайда Төрағаның дауысы шешуші.
- Екі мүшені — Президент, екі мүшені — Сенат Төрағасы, екі мүшені — Мәжіліс Төрағасы тағайындайды.
- Қазақстанның экс-Президенттері құқығы бойынша Конституциялық Кеңестің өмір бойғы мүшелері болып табылады.
Қызметпен үйлеспейтін шектеулер
Төраға мен мүшелердің қызметі депутаттық мандатпен және өзге ақылы жұмыспен сыйыспайды. Ерекшелік ретінде оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметке жол беріледі. Сонымен қатар кәсіпкерлікпен айналысуға, коммерциялық ұйымның басшы органына немесе байқаушы кеңесіне кіруге болмайды.
Қол сұқпаушылық кепілдіктері
Төраға мен мүшелерді өкілеттік мерзімі ішінде тұтқындауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен белгіленетін әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, сондай-ақ Парламенттің келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға болмайды. Ерекшелік: қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған жағдайлар.
Қызметті реттеу
Конституциялық Кеңестің ұйымдастырылуы мен қызметі конституциялық заңмен реттеледі.
72-бап: Кеңестің өкілеттіктері және кім өтініш бере алады
Өтініш беруге құқылы субъектілер
Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасы Президентінің, Сенат Төрағасының, Мәжіліс Төрағасының, Парламент депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің, сондай-ақ Премьер-Министрдің өтініші бойынша әрекет етеді.
Қаралатын негізгі мәселелер
- 1 Дау туған жағдайда Президентті немесе Парламент депутаттарын сайлауды өткізу дұрыстығын, сондай-ақ республикалық референдум өткізу мәселесін шешу.
- 2 Парламент қабылдаған заңдардың Конституцияға сәйкестігін Президент қол қойғанға дейін қарау.
- 3 Халықаралық шарттарды бекіткенге дейін олардың Конституцияға сәйкестігін қарау.
- 4 Конституция нормаларына ресми түсіндірме беру.
- 5 Конституцияның 47-бабының 1 және 2-тармақтарында көзделген жағдайларда қорытынды беру.
Соттардың өтініштері
Кеңес соттардың өтініштерін Конституцияның 78-бабында белгіленген тәртіппен қарайды.
Ескертулер
- 72-баптың 1-тармағы 2) тармақшасына түсіндірме ҚР Конституциялық Кеңесінің 2000.07.03 № 15/2 қаулысымен берілген.
- 72-баптың 1-тармағы 4) тармақшасына түсіндірме ҚР Конституциялық Кеңесінің 2001.12.13 № 19/2 қаулысымен берілген.
73-бап: Тоқтата тұру тәртібі, мерзімдер және Президенттің қарсылығы
Іс жүргізуді тоқтата тұру
- Егер 72-баптың 1-тармағы 1) тармақшасы бойынша өтініш түссе, Президенттің қызметіне кірісуі, Парламент депутаттарын тіркеу немесе референдум нәтижелерін шығару тоқтатыла тұрады.
- Егер 72-баптың 1-тармағы 2) және 3) тармақшалары бойынша өтініш түссе, тиісті актілерге қол қою немесе оларды бекіту мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады.
Шешім шығару мерзімі
Кеңес өтініш түскен күннен бастап бір ай ішінде шешім қабылдайды. Кейінге қалдыруға болмайтын жағдайда Президенттің талабы бойынша мерзім он күнге дейін қысқартылуы мүмкін.
Президенттің қарсылығы
Президент Кеңес шешіміне толық немесе ішінара қарсылық білдіре алады. Бұл қарсылық Кеңес мүшелерінің жалпы санының үштен екісінің дауысымен еңсеріледі. Егер қарсылық еңсерілмесе, шешім қабылданбады деп есептеледі.
74-бап: Шешімдердің құқықтық салдары
Конституцияға сай емес актілер
Конституцияға сәйкес емес деп танылған заңдар мен халықаралық шарттарға қол қойылмайды және, тиісінше, бекітілмейді әрі күшіне енгізілмейді.
Құқықтар мен бостандықтарды қорғау
Адам мен азаматтың Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтірді деп танылған заңдар және өзге нормативтік құқықтық актілердің күші жойылады және қолданылуға жатпайды.
Шешімдердің күші
Конституциялық Кеңестің шешімдері қабылданған күннен бастап күшіне енеді, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті болып табылады және шағымдануға жатпайды.
VIII бөлім: Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару (85–88-баптар)
Жергілікті деңгейде басқару жүйесі өкілді органдар (мәслихаттар) мен атқарушы органдар (әкімдіктер) арқылы жүзеге асады. Бұл құрылым аумақтың нақты қажеттіліктерін жалпы мемлекеттік саясатпен ұштастыруға бағытталған.
85-бап: Жергілікті мемлекеттік басқарудың негізі
Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілді және атқарушы органдар жүзеге асырады.
86-бап: Мәслихаттар — өкілді орган
Сайлау тәртібі
- Мәслихаттарды халық 4 жыл мерзімге жасырын дауыс беру арқылы сайлайды.
- 20 жасқа толған азамат мәслихат депутаты болып сайлана алады.
- Бір азамат бір мәслихаттың ғана депутаты бола алады.
Негізгі функциялары
- Аумақты дамыту жоспарларын, экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларды, жергілікті бюджетті және оның орындалуы туралы есептерді бекіту.
- Әкімшілік-аумақтық құрылыс мәселелерін өз құзыреті шегінде шешу.
- Жергілікті атқарушы органдар басшыларының есептерін қарау (заңмен белгіленген мәселелер бойынша).
- Тұрақты комиссиялар мен өзге жұмыс органдарын құру, олардың есептерін тыңдау.
- Азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етуге қатысты өзге өкілеттіктерді жүзеге асыру.
Өкілеттікті мерзімінен бұрын тоқтату
Мәслихаттың өкілеттігін заңда белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша Сенат мерзімінен бұрын тоқтата алады. Сондай-ақ мәслихат өзін-өзі тарату туралы шешім қабылдаған жағдайда өкілеттік тоқтатылады.
87-бап: Жергілікті атқарушы органдар және әкімдердің рөлі
Жүйедегі орны және міндеттері
Жергілікті атқарушы органдар атқарушы органдардың бірыңғай жүйесіне кіреді және тиісті аумақтың мүддесі мен даму қажеттілігін ескере отырып, жалпы мемлекеттік саясаттың жүргізілуін қамтамасыз етеді.
Құзыреті
- Аумақты дамыту жоспарларын, экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларды, жергілікті бюджетті әзірлеу және орындалуын қамтамасыз ету.
- Коммуналдық меншікті басқару.
- Жергілікті атқарушы органдар басшыларын тағайындау және босату, жұмысын ұйымдастыру.
- Заңдармен жүктелетін өзге өкілеттіктерді жүзеге асыру.
Әкімді тағайындау және босату
Жергілікті атқарушы органды тиісті әкімшілік-аумақтық бөліністің әкімі басқарады; ол Президент пен Үкіметтің өкілі болып табылады. Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың және астананың әкімдерін Премьер-Министрдің ұсынуы бойынша Президент тағайындайды. Өзге әкімдер Президент айқындаған тәртіппен тағайындалады немесе сайланады. Президент әкімдерді өз ұйғаруы бойынша қызметтен босата алады.
Мәслихаттың сенімсіздік білдіру құқығы
Мәслихат депутаттарының жалпы санының үштен екісі дауыс берген жағдайда әкімге сенімсіздік білдіріп, оны қызметінен босату туралы мәселені Президенттің немесе жоғары тұрған әкімнің алдына қоюға құқылы. Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың және астананың әкімдерінің өкілеттігі жаңадан сайланған Президент қызметіне кіріскен кезде тоқтатылады.
88-бап: Мәслихат шешімдері және әкім актілері
Қабылданатын актілер
Мәслихаттар өз құзыретіндегі мәселелер бойынша шешімдер қабылдайды. Әкімдер тиісті аумақта орындалуы міндетті шешімдер мен өкімдер шығарады.
Бюджетке әсер ететін жобалар
Мәслихаттың жергілікті бюджет кірісін қысқартуды немесе шығысын ұлғайтуды көздейтін шешімдерінің жобалары әкімнің оң қорытындысы болған кезде ғана қарауға енгізілуі мүмкін.
Күшін жою және сот бақылауы
- Конституция мен заңдарға сәйкес келмейтін мәслихат шешімдерінің күші сот тәртібімен жойылуы мүмкін.
- Әкімдердің шешімдері мен өкімдерінің күшін Президент, Үкімет немесе жоғары тұрған әкім жоя алады; сондай-ақ олар да сот тәртібімен жойылуы мүмкін.
Ескерту
Берілген үзіндіде 88-баптың 4-тармағына қатысты ескертудің мәтіні толық көрсетілмеген.
Түйін
Бұл нормалар Конституциялық Кеңестің конституциялық бақылаудағы орны мен шешімдерінің міндетті сипатын, сондай-ақ жергілікті деңгейдегі өкілді және атқарушы органдар арасындағы өкілеттіктердің бөлінісін айқындайды. Нәтижесінде Конституцияның үстемдігі мен жергілікті басқарудың жауапкершілік тетіктері бір жүйеде бекітіледі.