Педагогикалық жүйені басқарудың жалпы қағидалары
Басқару қағидалары және мектепішілік менеджмент
Кез келген әрекет, соның ішінде басқару әрекеті де, ұйымдастырушылық пен басшылық жасаудың барлық функцияларын іске асыруда басшылыққа алынатын бірқатар қағидаларды сақтауға негізделеді. Бұл қағидалар мақсат қою мен жоспарлау, ұйымдастыру, бақылау және басқа да үдерістер арқылы топтастырылады.
Басқару қағидалары басқару заңдылықтарының бейнеленуі мен нақты іске асуын танытады. Мектепішілік менеджменттің негізгі заңдылықтары талдағыштық, мақсатқа сәйкестік, ізгілік, басқарудағы демократиялық ұстаным және мектептегі басқару қызметтерінің көпқырлылығы сияқты компоненттерді қамтиды.
Негізгі қағидалар
Осы заңдылықтардан мектеп директоры мен менеджердің оқу жүйесін басқаруда басшылыққа алатын негізгі қағидалары туындайды. Негізгі қағидаларға мыналар жатады:
- Педагогикалық жүйені демократияландыру және ізгілендіру.
- Орталықтандыру мен орталықсыздандырудың парасатты үйлесімі.
- Жеке билік пен алқалы биліктің бірлігі.
- Басқару ақпаратының объективтілігі мен толықтылығы.
Сабақтағы оқу-танымдық әрекетті ұйымдастыру
Сабақ барысында оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекеті жеке-дара, топтық және ұжымдық форматтарда ұйымдастырылады. Мұғалім сабақты пысықтау, бекіту және соған сәйкес практикалық жұмыстарды орындату кезінде оқушылардың белсенділігін оятуы тиіс. Әсіресе, оқушылардың қабілет-қарымымен мұқият санасып, тапсырмаларды соған сай құрастыруы маңызды.
Жеке-дара жұмыс
Оқыту үдерісі мұғалімнің бір мезгілде барлық оқушылармен жұмыс істеуін көздегенімен, оның өзегінде оқушының жеке-дара еңбегі жатады. Өйткені әрбір оқушы материалды өзінің шамасына, дайындық деңгейіне байланысты өзінше қабылдап, меңгереді.
Жеке-дара жұмыс оқушыны өз бетімен жұмыс істеуге, білімді саналы түрде ұғынуға дағдыландырады; қоршаған орта құбылыстарының заңдылықтарын танып-білуге қызығушылық тудырады; ойлау белсенділігін арттырады.
Жеке-дара жұмыс түрлері
- 1 Оқулықпен жұмыс істеу.
- 2 Практикалық жұмыстар: ауызша және жазбаша тапсырмалар (есеп шығару, шығарма жазу, диалог құру және т.б.).
- 3 Мұғалім тапсырмасы бойынша әртүрлі зертханалық тәжірибелерді орындау.
Бұл формат оқушыларды өз бетімен білім алуға ынталандырып, тәртібін нығайтады және оқуға деген ықыласын арттырады.
Топтық жұмыс
Топтық танымдық жұмыс сабақ барысында оқу міндеттерін шешуде өзара көмекке сүйенеді. Екі, төрт, алты және басқа да құрамдағы шағын топтар белгілі бір жұмыс көлемін бірлесе орындайды.
1) Біркелкі (бірыңғай) ұйымдастыру
Мұғалім барлығына ортақ бір тапсырманы шағын топтарға бөліп, өзара әрекеттесу жағдайында орындатады.
2) Бөлшектеп (дифференциациялап) ұйымдастыру
Бір мезгілде бірнеше тапсырма әртүрлі тәсілдермен бірнеше топ арқылы орындалады. Бұл жағдайда топ ішінде мақсат пен мазмұнды нақтылау, орындау тәсілдерін ақылдасу, нәтижені талдау және бағалау айқын көрінеді.
Мұндай бірлескен оқу-танымдық әрекет жеке-дара жұмысқа қарағанда жиі жағдайда жемісті болады: уақыт үнемделеді, өзара әрекеттесу немесе жарысу арқылы ортақ іске жауапкершілік күшейеді. Оқушылардың өз тобының нәтижесіне эмоционалдық түрде ықыластануы да (уайымдауы, қуану-күйінуі) маңызды рөл атқарады.
Нәтижелі ұйымдастыру шарттары
- Оқушыларды өздігінен жұмыс істеуге үйрету.
- Жолдастарымен ақылдасу мәдениетін қалыптастыру.
- Жекелеген топтарға арналған оқу тапсырмалары жүйесінің нақты болуы.
- Тапсырмаларды топтарға сауатты үлестіру іскерлігінің болуы.
Осындай ұйымдастыру оқушылардың тәрбиесіне де ықпал етеді: өздігінен білім алу белсенділігі, ұжымдағы тату қарым-қатынас, жауапкершілік, сезімталдық сияқты әлеуметтік қасиеттер қалыптасады.
Ұжымдық және фронталдық жұмыс
Ұжымдық жұмыс
Ұжымдық жұмыс — ортақ мақсатқа бағытталған әрекет. Дегенмен сол мақсатқа жету жолында оқу үдерісі күрделі еңбек бөлінісін қажет етеді. Оның құрамына сыныптағы жеке-дара және топтық жұмыстардың элементтері кіреді.
Ұжымдық жұмыстың басты ерекшелігі — ол оқушының өз бетімен істейтін дара жұмысына кедергі келтірмейді; керісінше, әр оқушыға өз міндетін дұрыс түсініп, нәтижеге жауапкершілікпен қарауға көмектеседі.
Фронталдық жұмыс
Фронталдық жұмыстың ерекшелігі — бір сыныптағы барлық оқушының бір бағытта, бәріне ортақ бір тапсырманы мұғалім басшылығымен біркелкі жағдайда орындауы.
Бұл формат оқу материалының негізгі желісін жинақтап, ортақ қорытынды шығаруға, сыныптың біртұтас жұмыс ырғағын сақтауға мүмкіндік береді.
Түйін
Мектепішілік менеджмент қағидалары басқарудағы мақсаттылықты, ізгілікті және демократиялық ұстанымдарды нақты іске асыруға бағыттайды. Ал сабақтағы жеке-дара, топтық, ұжымдық және фронталдық жұмыс түрлерін орынды үйлестіру оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, жауапкершілік пен ынтымақтастық мәдениетін қалыптастырады.