Қазақстандағы банктік жүйенің даму кезеңдері туралы
Қазақстандағы банк жүйесінің тарихи негіздері
Кеңес өкіметі кезеңінде Қазақстанның дербес банктік жүйесі болған жоқ: республика аумағында КСРО-ның орталықтандырылған несие жүйесінің филиалдары мен бөлімшелері қызмет етті. Осы себепті Қазақстандағы банк жүйесінің қалыптасуы мен дамуы қазан төңкерілісіне дейінгі патшалық Ресейдің, сондай-ақ КСРО-ның банк жүйесі тарихымен тығыз байланысты.
Негізгі факт
1917 жылдан кейін банк ісі мемлекеттік монополияға айналып, жеке коммерциялық банктер мен өзге несие мекемелері Мемлекеттік банкпен біріктірілді.
Инфрақұрылым
Банктік жүйенің маңызды құрамдас бөлігі ретінде мемлекеттік еңбек жинақ кассалары жұмыс істеді.
Бағыт
Несие беру біртіндеп нарықтық тетік емес, жоспарлы мемлекеттік қаржыландыру тетігіне айналды.
Термин және алғашқы банктер
«Банк» ұғымы
«Банк» сөзі ағылшын тіліндегі bank (тарихи түрде айырбас үстелі, ақша айырбастау орны) ұғымымен байланысты. Қазіргі құқықтық түсінік бойынша банк — заңға сәйкес банктік қызметті жүзеге асыруға құқылы коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға.
Банктің «өнімі» материалдық өндіріс өнімдерінен өзгеше: ол тауар шығармайды, оның қызметі ақша, төлем құралдары және есеп айырысу тетіктері арқылы көрініс табады.
Қазақстандағы алғашқы банктер
Қазақстан тарихындағы алғашқы банк — 1871 жылы Петропавлда ашылған қалалық қоғамдық банк. Кейін осындай банктер Семейде (1907), Ақтөбеде (1910), Верныйда (1912), Павлодарда (1914), сондай-ақ Өскемен мен Зайсанда (1914) жұмыс істеді.
Мемлекеттік банк бөлімшелері жоқ аудандарда қазыналық мекемелер банк қызметтерін атқарды.
1920-жылдар: кооперация, салалық банктер және сыртқы сауда
1924 жылы ауыл шаруашылық кооперацияларына салым қабылдау, ссуда беру және есеп айырысуда делдалдық жасау түріндегі несиелік операцияларды жүргізуге рұқсат етілді. 1926 жылғы 1 сәуір қарсаңында КСРО-да 16 185 серіктестік құрылып, олардың ішінде 2 426-сы несиелік және қарыз-жинақ серіктестіктері, ал 12 424-і ауыл шаруашылық серіктестіктері болды.
Жаңа институттар және капиталдың аралас формалары
1922 жылдан бастап сауда мен өнеркәсіпті несиелендіру үшін өзара несиелендіру қоғамдары, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс мемлекеттік-капиталистік акционерлік банк және шетел капиталының қатысуымен ресейлік коммерциялық банк құрылды.
1924 жылы акционерлік қоғам үлгісінде Сыртқы сауда банкі құрылып, оның акционерлері мемлекет, кооперативтік және қоғамдық ұйымдар болды. Бұл банк КСРО Мемлекеттік банкінің құрамында сыртқы сауда операцияларын және халықаралық есеп айырысуды жүзеге асырды.
Банк жүйесінің кеңеюі
Ұсақ тауарлы өндірістің дамуына байланысты өзара несиелеу қоғамдары, ауыл шаруашылығын несиелейтін қоғамдар, жинақ кассалары және несиелік кооперативтер пайда болды. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында мемлекеттік банктермен қатар кооперативтік және жеке меншікке негізделген, соның ішінде шетел капиталы қатысқан мемлекеттік-капиталистік банктер де қызмет етті.
Орталықтандыру және кооперативтердің қысқаруы
1927 жылғы шешім
1927 жылы КСРО Орталық атқару комитеті мен Халық комиссарлары кеңесінің «Несие жүйесін құру принциптері туралы» қаулысына сәйкес бүкіл банк жүйесін тікелей басқару Мемлекеттік банкке тапсырылды.
Экономиканың социалистік секторы нығайған сайын кооперативтік және жеке несиелік ұйымдар маңызын жоғалтып, олардың көпшілігі қызметін тоқтатты.
1931 жылға қарай
Ауыл шаруашылығын толық ұйымдастыру бағдарламасы несиелік кооперацияны қажетсіз деп танып, нәтижесінде ол 1931 жылы жойылды. Сауда мен өнеркәсіпте жеке сектордың ығыстырылуы өзара несиелендіру қоғамдарының да тоқтауына әкелді.
Бірқатар несиелік органдардың функциялары салалық мемлекеттік банктерге — Промбанк, Цекомбанк, Всекомбанк, Орталық ауыл шаруашылық банкі және 1922–1925 жылдары құрылған басқа да құрылымдарға өтті.
Нәтиже: несиенің табиғаты өзгерді
1927 жылдан бастап банктерге тән ерекше қызметтердің бірі — банктік несие беру — біртіндеп әлсіреп, несие жоспарлы мемлекеттік қаржыландырудың құрамдас бөлігіне айналды.
ХХ ғасыр басындағы Ресей банк жүйесінің көрінісі
ХХ ғасырдың басында Ресейдің банк жүйесі негізінен мынадай банк-несие мекемелерінен тұрды:
Негізгі институттар
- Мемлекеттік банк (1860 жылы құрылған)
- Қоғамдық қалалық банктер (252 банк) және жер банктері
Жеке және көп буынды құрылымдар
- Акционерлік банктер (44 банк, 49 филиал)
- Өзара несиелендіру қоғамдары (83)
- Коммерциялық банктер (32)
- Несие-жинақтау серіктестіктері (729) және т.б.
Банктік кеңселер мен сауда құрылымдары
Банктік операциялардың едәуір бөлігін банктік кеңселер, сауда үйлері және айырбастау орындары да жүргізді. Олар клиент қаражаттарын тартумен айналысып, кей жағдайда тәуекелі жоғары операцияларды іске асырды.