Қылмыс жасаған жасөспірім тұлғасы
Қылмыс жасаған жасөспірім тұлғасы: ұғымы және құқықтық мәні
Қылмыстық заңнамада қылмысқа барған жасөспірім әртүрлі терминдермен аталады: «қылмыс істеген жасөспірім», «қылмыстық тұлға», «айыпкер». Алайда басты мәселе атауда емес, келесі сұрақтарға жауап табуда: жасөспірім неге қылмысқа барады, қандай жауапкершілік жүктелуі тиіс, ресоциализация жүйесі қалай құрылуы керек, қылмыстың алдын алу үшін қандай ескертулер мен шаралар қажет?
Бұл сұрақтарға негізді жауап беру үшін қылмыс жасаған жасөспірімнің тұлғалық ерекшеліктерін талдау маңызды. Заң шығарушы қылмыс барысында көрінетін жасөспірімнің мінез-құлықтық және психологиялық ерекшеліктерін нақты айқындауы қажет. Қылмыс құрамын белгілеуде, жаза тағайындауда және қылмыстық жауапкершілікті даралауда жасөспірім тұлғасының индивидуалды ерекшеліктері міндетті түрде ескеріледі.
Тұлғаны сипаттау: криминогендік қасиеттерді анықтау
Қылмыскер жасөспірімді сипаттау — индивидтің маңызды қасиеттерін типологиялық және криминогендік тұрғыдан анықтау мен зерттеу.
Жасөспірімнің қылмыстық тұлғасы — сол тұлғаға тән типологиялық қасиеттердің жиынтығы; дәл осы қасиеттер белгілі бір жағдайда қылмысқа итермелейтін себептік негізге айналады.
Қылмыс көбіне «дұрыс өмір сүру керегін түсінбегендіктен» ғана емес, әлеуметтік шындықтың белгілі бір қырына қатысты адамның ойлау құрылымы мен бағалау жүйесінің қарапайымдануынан туындайды. Сондықтан қылмысқа барған жасөспірімді бағалауда оның мінез-құлқының жалпы үлгісін, өмірлік стратегиясын құрайтын басым ниеттерін және «өмір сүру әдістерін» анықтау қажет.
Құндылықтар, өзіндік сана және мінез-құлық
Адамның мінез-құлқы негізінен тұлғаның құндылық позициясымен ұйымдасады. Мақсатқа жету үшін құралды таңдау субъектінің өзіндік санасымен байланысты. Тұлғаның жетекші жүйелендіруші факторы — оның мағыналық құрылымы.
Құндылық бағалаудың бұрмалануы
Қылмысқа барған жасөспірімдердің құндылыққа негізделген мінез-құлқында жиі бір олқылық болады: олар өз әрекетіне адекватты баға бере алмайды.
Өзін-өзі ақтау механизмдері
Өзінің антиәлеуметтік бағытын іштей «ақтау» үшін жасөспірім әлеуметтік құндылықтарды жоққа шығарып, өз мотивтерін қорғауға арналған ішкі жүйе құруы мүмкін.
Жауапкершілікті сыртқа ысыру
Көп жағдайда олар қылмыстық мінез-құлықтың себебін өзінен емес, басқалардың әрекетінен немесе сыртқы ортадан іздейді.
Әдетте мұндай жасөспірімдердің өзіндік бағалауы жоғары болып келеді, бірақ ол көбіне шынайы мүмкіндіктер мен салдарларды бағалаудағы адекватсыздықты көрсетеді және құндылық саласының бұзылғанын аңғартады.
Мотивация және қажеттіліктер: «мотивсіз қылмыс» иллюзиясы
Қылмыс мотивациясы көбіне жасөспірім тұлғасындағы жағымсыз қасиеттерден құралады: пайдақорлық, кекшілдік, қызғаныш, мансапқорлық, сондай-ақ қате түсініктер мен жалған бағдарлар.
Маңызды белгі
Қылмысқа барған жасөспірімнің мотивациялық-қажеттілік саласында терең ығысу байқалады: әрекет көбіне төменгі импульсивті деңгейде жүреді. Мұндайда мотивация жасырын болып, «мотивсіз қылмыс» сияқты жалған әсер қалыптастыруы мүмкін.
Қажеттіліктер жүйесі де ерекшеленеді: біржақтылық, шектеулілік, әлеуметтік жағымды қажеттіліктердің жеткілікті дамымауы және төменгі деңгейдегі қажеттіліктердің гипертрофиялануы жиі кездеседі. Сонымен қатар жалпы интеллектуалдық дамудың жеткіліксіздігі, алдын ала болжау (алдын ала бейнелеу) дағдысының қалыптаспауы және өзіндік рефлексияның төмендігі — қылмыскер жасөспірімдерге тән айрықша сипаттар.
Тұлға типі және криминалды-психологиялық жіктеу
Қылмыс жасаған жасөспірімнің мінез-құлық механизмдерін түсіну үшін «тұлға типі» ұғымын қарастыру қажет. Тұлғалық тип — бағыттылық пен мінез-құлықтың жалпы тәсілдері арқылы сипатталатын құндылық бағдар.
Типологияда қарастырылатын үш деңгей
- Қылмыскер жасөспірімнің жалпы түрі
- Белгілі категориядағы қылмыскер тұлғасы
- Белгілі түрдегі қылмыскер тұлғасы
Бұл градациялар өзара жалпы — ерекше — бірегей қатынасына сәйкес келеді.
Тұлғаның әлеуметтік негізі — оның бағыты, өмірлік қатынастар жүйесі және мотивациялық-құндылық бағдары. Демек, осы негіз қылмыскер жасөспірімнің типін анықтауы тиіс. Типтік критерий ретінде асоциалды немесе антиәлеуметтік деформацияның деңгейі және психологиялық өзіндік реттеудің кемшілігі алынады; бұлар оның қоғамдық қауіптілік дәрежесін көрсетеді.
Антиәлеуметтік жасөспірім
Бағдары мен әрекеті қоғам нормаларына ашық қарсы келеді; антиәлеуметтік құндылықтарды тұрақты ұстануы мүмкін.
Асоциалды жасөспірім
Әлеуметтік нормалармен байланысы әлсіреген, бірақ антиәлеуметтік бағдар әрдайым айқын емес; жиі алғаш құқық бұзады.
Өзіндік реттеу кемшілігі бар жасөспірім
Импульсивтілік, эмоциялық тұрақсыздық, мінез-құлықты бақылаудың әлсіздігі айқын байқалады.
Жалпы «әрекет» адамның субъективті жақтарын толық ашпайды: бірдей көрінетін ұсақ қылықтардың өзі әртүрлі психологиялық факторлармен шартталуы мүмкін. Криминалды-психологиялық классификацияның негізінде басым позициялар жатады: итермелеуші күш, мотивтер, мақсаттар, қылмыс жасау тәсілі, десоциализация өлшемі және антиәлеуметтік бағдардың сипаты.
Жасөспірім қылмысының сипатын бағалау белгілері
- Қылмыс түрі: объектісі және қылмыстық салдардың ауырлығы
- Кінә нысаны, қылмыстың мақсаты мен мотиві
- Қылмыс жасау тәсілі (әдісі)
- Қылмыс жасаудың жағдайы
- Жеңілдететін мән-жайлардың болуы
- Жасөспірімнің қылмысқа қатынасы және қылмыстан кейінгі мінез-құлқы
Әлеуметтік дезадаптация бойынша типтер
Антиқоғамдық тип
Бірнеше рет қылмыс жасаған жасөспірімдер. Мінез-құлық үлгісі тұрақтанып, қоғамға қарсы бағдар күшейген болуы ықтимал.
Асоциалды тип
Алғаш рет қылмысқа барғандар. Әлеуметтік байланыстар әлсірегенімен, түзету мен қолдаудың әлеуеті жоғары болуы мүмкін.
Өзіндік реттеу кемшілігі бар қылмыскер жасөспірімдердің ішкі топтары
А) Әрекетсіздік танытып, қылмыстық селқостыққа жол беретіндер
Ә) Шектен тыс өзіне сенімділіктің нәтижесінде қылмысқа баратындар
Б) Қатты жан толқуын бастан кешіріп, өзгенің заңсыз әрекетіне жауап ретінде қылмысқа баратындар
В) Өте жоғары дезадаптация әсерінен қылмысқа баратындар
Құндылық бағдарға қарай бөліну
- Антиәлеуметтік, пайдақорлыққа бағытталған — қоғам құндылықтарына қол сұғумен сипатталады
- Антиқоғамдық, пайдақор-зорлау бағыты
- Антигуманды, агрессивті бағыт
Бұл типтер қажеттілік, мотивациялық, интеллектуалдық, еріктік және эмоциялық-құралдық мінез-құлық қасиеттері бойынша өзіндік «тұлғалық үлгіге» ие.
Түзету мекемесіндегі жасөспірім: бейімделу және психологиялық өзгерістер
Қайта тәрбиелеу мекемелеріндегі жасөспірімдер өзіндік психологиялық ерекшеліктерге ие болады. Еркінен айыру және әлеуметтік ортадан оқшаулау — мінез-құлықты күшті модификациялайтын фактор. Бұл қысымға әр адам әртүрлі жауап береді, бірақ стресс жағдайында байқалатын ортақ психологиялық симптомдар бар.
Қысым факторлары
Түрме немесе колония — үйреншікті өмір салтынан айрылу, жақындардан ажырау және ұзақ уақыттық қиындыққа ұшырау. Бейімделу күрделенеді: тұлғааралық конфликттер, дөрекелік, тұрмыстық жағдайдың жеткіліксіздігі, криминалды субмәдениет, сондай-ақ персонал немесе топтық көшбасшылар тарапынан тұрақты қысым сияқты факторлар ықпал етеді.
Алғашқы кезең (2–3 ай)
Бастапқы адаптация кезеңі. Психологиялық кернеу жоғары болып, жаңа режимге бейімделу ауыр өтеді.
Келесі кезең
Құндылықтар қайта бағдарланып, микроортаның нормалары қабылданады. Жаңа жағдайға сәйкес мінез-құлық стратегиясы мен тактикасы қалыптасады.
Көп тұтқындалғандар өзіндік бағасын қайта қалпына келтіруді қалайды, бірақ түрме жағдайында адам белсенді әрекет арқылы өз орнын тез жақсарта алмайды. Сотталғанның бүкіл өмірі түзету мекемесінің режимімен анықталады, ал әкімшіліктің мәжбүрлеу шараларын қолдануға құқығы бар.
Режимнің екі негізгі міндеті
- Құқықтық жазаны орындау
- Ресоциализация — қоғамға қажет бейімделгіш мінез-құлық қасиеттерін қалыптастыру
Күнделікті қатаң тәртіп жаза өтеудің құралы ғана емес, сондай-ақ түзету мен қайта тәрбиелеудің маңызды амалы ретінде қарастырылады. Ол сотталған жасөспірімнің мінез-құлқында жағымды дағдыларды қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін.
Түзету мекемесіндегі тәрбиелік жұмыстың басты ерекшелігі — жауапқа тартылғандарды тәрбиелеудегі күрделілік. Қайта тәрбиелеу тиімді болуы үшін мекеме қызметкерлері әр сотталғанның тұлғалық ерекшеліктерін білуі қажет. Бұл — арнайы психологиялық білімді, тұлғаның бағдарын түсінуді, мінез-құлық динамикасын және ықпал ету әдістерін таңдауды талап ететін күрделі әрі көлемді міндет. Индивидуалды бағытталмаған ықпал ету жүйелері қойылған міндеттерді толық орындай алмайды.
Қорытынды ой: жасөспірім қылмыстылығының алдын алу да, жаза мен ресоциализацияны тиімді ұйымдастыру да тұлғаның құндылықтары, мотивациясы, өзіндік реттелуі және әлеуметтік дезадаптация деңгейін дәл бағалауға сүйенуі тиіс.