Қылмыс туралы
Қылмыстардың жиынтығы: заңнамалық негіз және жіктеу
Қылмыстардың жиынтығы мәселелері бойынша соттардың қылмыстық заңды қолдану практикасы, ең алдымен, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі — ҚК) 12-бабына сүйенеді. Бұл бапта қылмыстардың жиынтығының ұғымы берілгенімен, жиынтық түрлері арнайы бөлу түрінде тікелей көрсетілмеген. Соған қарамастан, баптың мазмұны қылмыстардың жиынтығын деректі (1-бөлік) және идеалды (2-бөлік) жиынтықтарға жіктеуге мүмкіндік береді.
Деректі жиынтық
Әдетте бірнеше дербес эпизодтан немесе әртүрлі әрекеттерден тұрады; әр қылмыс жеке құрам ретінде айқындалады.
Идеалды жиынтық
Бір әрекет (не әрекетсіздік) бірден бірнеше қылмыс құрамының белгілерін қамтуы мүмкін; бірақ кей жағдайларда ол бір баппен толық қамтылады.
ҚК 12-бабын қолданудың өзегі: құрам белгілерін дәл анықтау
ҚК 12-бабының ережелерін дұрыс қолдану үшін, алдымен жиынтықты құрайтын әрекеттерді, одан кейін әр нақты қылмыстың құрам белгілерін жүйелі түрде анықтау қажет. 2000 жылы енгізілген толықтырулар күрделі құрамдарды айқындау, яғни бір әрекет басқа бапта неғұрлым қатаң жаза көздейтін нормада толық қамтылған жағдайларды дұрыс ажырату міндетін күшейтті.
Саралауда тексерілетін төрт блок
- Субъект: әрекетті кім және қандай құқықтық мәртебеде жасағаны.
- Объективтік жағы: құқыққа қарсы әрекет (не әрекетсіздік) қандай нақты қимылдармен сипатталатыны.
- Объект: қол сұғушылық бағытталған заңмен қорғалатын мүдде.
- Субъективтік жағы: кінәнің нысаны — тікелей/жанама ниет немесе абайсыздық.
Бұған қоса, әрбір жағдайда неғұрлым қатаң жаза көздейтін норманың диспозициясынан неғұрлым жеңілірек қылмыстың белгілерін іздеп, оның ауырлататын белгі ретінде «жұтылып» кетпегенін анықтау қажет. Яғни жеңілірек құрамның белгілері ауыр құрамның диспозициясында айқындаушы белгі ретінде көрініс тапса, артық айып тағудан сақтану керек.
Сот практикасы: жалпы үрдіс және проблемалық тұстар
Істерді, процессуалдық құжаттарды және өзге де материалдарды, сондай-ақ облыстық және оларға теңестірілген соттардың анықтамаларын талдау соттардың көп жағдайда қылмыстардың жиынтығы туралы заң қағидаларын дұрыс түсініп, әрекеттерге тиісті құқықтық баға беріп, жаза тағайындай алатынын көрсетті. Бұған Жоғарғы Соттың әртүрлі санаттағы істер бойынша қабылданған 20-дан астам нормативтік қаулысы елеулі әсер етті.
Жиі кездесетін кемшілік
Кейбір үкімдерде саралау негіздемесі жеткіліксіз: соттар ҚК-тің Жалпы бөліміне жалпы сілтеме жасап, нақты қандай норма және қандай мазмұнмен қолданылғанын ашып көрсетпейді; сондай-ақ Жоғарғы Сот қаулыларына сирек сүйенеді.
Дұрыс бағыттағы үрдіс
Күрделі құрам жағдайында соттар кейде бірнеше рет саралауды бір ретке келтіріп, әрекеттерді неғұрлым қатаң құраммен қамтылған деп тануға ұмтылады.
Мысалдар арқылы түсіндіру: жиынтықты дұрыс айқындау
Көп эпизодты ұрлық: 21 рет — бірақ бір саралау
Ж. 21 рет бөтен мүлікті ұрлаған. Тергеу органдары әр эпизодты жеке-жеке саралап, ҚК-тің 175-бабы 3-бөлігінің «в» тармағын 21 рет қолданған. Іс сотқа берілгенде саралау өзгеріссіз қалдырылған.
Сот барлық әрекеттерді аталған норма бойынша бір рет саралап, сол бойынша жаза тағайындаған және бұл ұстанымын Жоғарғы Сот Пленумының 1999 жылғы 30 сәуірдегі № 1 «Қылмыстық жаза тағайындаған кезде соттардың заңдылықты сақтауы туралы» қаулысындағы түсіндірмеге сүйене отырып негіздеген.
Бір баппен қамту: бірнеше рет саралаудан бас тарту
М.-ның ісі бойынша ҚК-тің 177-бабы 3-бөлігінің «в» тармағы бойынша әрекеттері айыптауда 5 рет сараланған. Сот айыптаудың барлық эпизодтарын біріктіріп, осы тармақпен бір рет саралаған. Мұндай тәсіл, мән-жайлар сол норманың шегінде дұрыс қамтылған жағдайда, негізді болып табылады.
Негіздемесіз біріктіру қаупі: тонау мен қорқытып алушылық
Д.-ға қатысты үкімде сот ҚК-тің 178-бабы 2-бөлігінің «а, б» тармақтары және 181-баптың 2-бөлігінің «а, б» тармақтары бойынша саралауды дұрыс деп көрсеткенімен, бөтен мүлікті иеленуге бағытталған екі қылмыстың неліктен дәл екі бап бойынша сараланғанын ашып көрсетпеген.
Сонымен қатар, Д. екі рет тонау және екі рет қорқытып алушылық жасаған: тергеу органдары әр эпизодты жеке саралап, жалпы 4 рет қолданған. Сот эпизодтарды біріктіріп, 4 эпизод бойынша әрекеттерді екі баппен саралағанымен, мұны дәлелдермен нақты негіздемеген.
Қылмыстардың жиынтығы ретінде саралау: бірнеше дербес құрам
С., А. және К. алдын ала сөз байласып, адам ұрлап, жәбірленушіні Ертіс өзенінің жағасына апарып, одан бұрын ұрланған заттар мен құжаттарды қайтаруды және ұрлық жасағанын мойындауды талап еткен. Ниеттерін іске асыру барысында жәбірленушіні ұрып-соғып, денсаулығына қауіпті күш қолданып, З.-ны суға батырып, сондай-ақ нәпсіқұмарлық сипатындағы күш қолданып, еркекпен еркектің жыныстық қатынасын жасаған.
Сот әрекеттерді қылмыстардың жиынтығы бойынша ҚК-тің 125, 327, 121-баптарына сәйкес саралаған. Бұл — бірнеше дербес объектіге қол сұғу және бірнеше құрам белгілерінің қатар көрініс табуы жағдайында жиынтықты қолданудың үлгісі.
Айыптауды алып тастау және ақтау: процессуалдық дәлдік
Практикада соттардың бір бап бойынша айыптауды растайтын дәлелдерді таппай, үкімде сол бапты айыптаудан алып тастайтын жағдайлары кездеседі. Заң талабына сай, айыптау дәлелденсе — айыптау үкімі, дәлелденбесе — ақтау үкімі шығарылады.
Мысал: бір бап бойынша соттау, бір бап бойынша ақтау
С. ҚК-тің 96-бабы 2-бөлігінің «д, з» тармақтары бойынша кінәлі деп танылған, ал ҚК-тің 179-бабы 2-бөлігінің «б, г, д» тармақтары бойынша әрекеттерінде қылмыс құрамы болмағандықтан ақталған. Үкім негізіне сотталушының қарақшылық емес, жол ақысын төлемеу фактісі үшін К.-ны қасақана өлтіргені туралы тұжырым алынған.
«Жеңілірек құрам» ауыр құрамға сіңгенде: артық айыптаудан сақтану
Соттар қылмыстың негізгі белгілері әрекеттің құқыққа қайшылығын сипаттайтынын, ал айқындаушы белгілер нақты жағдайдағы жасалу мән-жайларын ашатынын дұрыс атап өтеді. Көп жағдайда жеңілірек қылмыстың белгілері ауыр қылмыста айқындаушы белгі ретінде көрініс тауып, бөлек саралауды қажет етпейді.
Нәтиже бойынша саралау қағидасы
Егер ҚК-тің 96, 103, 104-баптарымен көзделген әрекеттер барысында бастапқыда денсаулыққа жеңіл зиян келтіріліп, кейіннен кінәлінің ниеттенген түпкі нәтижесі орын алса, әрекет түпкілікті нәтиже бойынша — адам өлтіру не денсаулыққа ауыр зиян келтіру ретінде саралануы тиіс.
Артық айыптауды алып тастау
Жеңілірек құрам белгілері нақты норманың айқындаушы белгісі ретінде қамтылса, оны бөлек айыптау ретінде қалдыру негізсіз болуы мүмкін; мұндай жағдайда айыптаудың артық бөлігін алып тастау орынды.
Мысал: қарақшылық құрамымен толық қамтылу
С.-ға қатысты істе ол жәбірленушінің еркінен тыс пәтеріне кіріп, ұрып-соғып, темір кесіндісімен қорқытып, мүлкін алып кеткен. Сот үкімінде айыптаудан ҚК-тің 257-бабы 1-бөлігін және 145-бап 2-бөлігін алып тастап, барлық әрекеттері ҚК-тің 179-бабы 3-бөлігінің «г» тармағымен — бұрын екі немесе одан да көп рет ұрлық үшін сотталған адамның тұрғын үйге заңсыз кіруі арқылы жасалған қарақшылықпен қамтылғанын көрсеткен.
Бұл тұжырыммен, тұрғын үйге заңсыз кіру қарақшылық құрамында айқындаушы белгі ретінде қамтылған жағдайда, келісуге болады.
Қорытынды бағыттар
- Жиынтықты қолдану үшін әр әрекеттің құрам белгілері толық ашылып, субъект–объект–объективтік–субъективтік жақтары нақты дәлелдермен байланыстырылуы керек.
- Неғұрлым қатаң норманың диспозициясы жеңілірек құрам белгілерін айқындаушы белгі ретінде қамтыса, артық айыптаудан бас тарту қажет.
- Үкімдегі саралау міндетті түрде нақты құқықтық негіздемемен және, қажет болғанда, Жоғарғы Соттың нормативтік қаулыларындағы түсіндірмелермен бекітілуі тиіс.