Қазақша рефераттар

Тауарлы-материалдық қорлар есебі

Тауарлы-материалдық қорлар: мәні және жіктелуі

Тауарлы-материалдық қорлар (ТМҚ) — өндірістік циклде қолданылатын әртүрлі еңбек заттары. Олар өндіріс процесінде тұтынылып, өзінің құнын өндірілетін өнімге толықтай аударады.

БЕС №7 («Тауарлы-материалдық қорлар есебі») бойынша ТМҚ құрамына:

  • Шикізат пен материалдар, сатып алынатын жартылай фабрикаттар мен құрамдас бұйымдар, құрылғылар мен тетіктер, отын, ыдыс (қап, қорап, жәшік және т.б.) және ыдыс материалдары, қосалқы бөлшектер, өндірісте қолдануға немесе жұмыстар мен қызметтерді орындауға арналған өзге де материалдық қорлар.
  • Аяқталмаған өндіріс.
  • Сатуға арналған дайын өнімдер мен тауарлар (мекеменің әдеттегі қызметі барысында).

Қорларды бағалау: ҚЕБХС 2 қағидасы

ҚЕБХС 2 («Қорлар») талаптарына сәйкес қорлар екі өлшемнің ең кішісімен бағалануға тиіс: өзіндік құн және өткізудің таза құны.

Өзіндік құн құрамына

Қорларды ағымдағы тұрған жеріне дейін жеткізуге кеткен шығындар, сондай-ақ оларды алу мен өңдеуге жұмсалған шығындар кіреді.

Өткізудің таза құны

БЕС талаптарына сәйкес өткізудің таза құны — әдеттегі қызмет барысында күтілетін сату бағасы минус сатуды ұйымдастыру, жинақтау және құрастыру шығындары.

Қорларды сатып алу шығындары және көліктік-дайындау шығындары (КДШ)

«Тауарлы-материалдық қорлар» есебі бойынша (БЕС 7) сатып алуға кеткен шығындар құрамына сатып алу бағасы, импорт бажы, делдалдық сыйақылар, көлікті дайындау шығындары және қорларды алуға тікелей байланысты өзге де шығындар кіреді. Саудалық жеңілдіктер, артық төлемді қайтару сияқты түзетулер сатып алу шығындарын анықтағанда есепке алынады.

КДШ құрамына, әдетте, мыналар жатады

  • Жабдықтау-өткізу ұйымдарына төленген үстеме бағалар.
  • Жүкті тасымалдауға қатысты кіре ақы төлемдері (қосымша алымдарымен бірге).
  • Материалдарды қоймаға дейін түсіру және жеткізу шығындары.
  • Дайындау орындарындағы арнайы кеңселерді, қоймаларды, агенттіктерді ұстау шығындары.
  • Материалдарды алу мен жеткізуге байланысты персонал шығындары (жүргізуші, жүк тиеуші).
  • Іссапар шығындары (материалдарды сатып алу және жеткізуге қатысты).

Материалдарды есепке алу бағалары: нақты құн және есептік баға

Материалдар алынған сәтте синтетикалық есепте нақты құны бойынша, ал аналитикалық есепте есептік баға бойынша көрсетілуі мүмкін. Нақты құн сатып алу бағасы мен дайындау/жеткізу шығындарының жиынтығынан қалыптасады.

Балансқа ұсыну

Баланста материалдар нақты құны бойынша көрсетіледі. Синтетикалық есепте — нақты құн, аналитикалық есепте — тұрақты есептік бағалар (келісімшарттық немесе жоспарлы) қолданылуы мүмкін.

Келісімшарттық бағалар қолданылса

Нақты құн келісімшарттық бағалар бойынша материалдар сомасына КДШ қосу арқылы анықталады.

Жоспарлы өзіндік құн қолданылса

Нақты өзіндік құн жоспарлы-есептік баға бойынша құнға ауытқуларды қосу/алу арқылы шығарылады. Ауытқулар материалдардың атауы, түрі және тобы бойынша белгіленуі мүмкін.

Ауытқуларды есепке алу логикасы

Есептік баға мен нақты құн арасындағы айырма жеке есептеледі. Ай сайын КДШ мен ауытқулар талдамалық шоттарда бөлектеніп көрсетіліп, жұмсалған және босатылған материалдардың жоспарлы-есептік құнына үйлесімді түрде есеп объектілеріне есептен шығарылады.

Өндіріске босатылған материалдарды бағалау тәсілдері

Өндіріске босатылған материалдардың құнын анықтауда БЕС 7 және ҚЕБХС 2 ұсынатын бағалау тәсілдері қолданылады.

Орташа өлшенген құн бойынша

Есепті кезең ішінде қозғалысы болған әрбір материал түрі бойынша бірлікке шаққандағы орташа құн есептеледі. Бұл тәсіл кезең соңында қолданылмаған қорларға да, өндіріске босатылған қорларға да қолданылады.

ФИФО (FIFO)

Материалдарды есептен шығару алғашқы сатып алулардың өзіндік құны бойынша жүргізіледі. Есепті кезең соңында қоймада қалған қорлардың құны алдымен анықталады.

Қоймадағы құжаттық рәсімдеу және қозғалысты есептеу

Қоймадағы материалдық қорлар есебі материалдарды есепке алу карточкаларында жүргізіледі. Әр материал түріне номенклатуралық нөмір бойынша жеке карточка ашылады. Карточка бухгалтериядан материалдық жауапты тұлғаға қолхат арқылы беріледі.

Үдерістің негізгі қадамдары

  1. 1 Қоймашы кіріс және шығыс құжаттары негізінде карточкаға жазбалар енгізеді.
  2. 2 Бухгалтерия белгіленген мерзімде қоймада жазбаларды тексеріп, қалдықтарды есеп деректерімен салыстырады және карточкаға қол қояды.
  3. 3 Құжаттарды қабылдау «Құжаттарды тапсыру тізілімі (реестр)» арқылы рәсімделеді.
  4. 4 Ауытқулар анықталса, бухгалтер бас бухгалтерді немесе басшылықты хабардар етеді.
  5. 5 Ай соңында «Материалдар қалдығы кітабы» қоймаға тапсырылады: карточкадағы қалдықтар осы кітапқа көшіріледі.

Қойма мен бухгалтериядағы өлшем бірлігі

Қоймадағы есеп заттай жүргізілсе, бухгалтерияда қорлар ақшалай өлшемде, сақталу орындары бойынша көрсетіледі.

Журнал-ордерлік есеп және жинақтаушы тізімдемелер

Бухгалтерияға түскен құжаттар «Құжаттарды тапсыру тізілімімен» бірге бағаланады. Қоймалар бойынша материалдық қорлардың қалдығы мен қозғалысын, сондай-ақ материалдық жауапты тұлғалар бойынша деректерді жинақтау үшін журнал-ордерлік есеп жүйесінде тиісті тізімдемелер қолданылады.

Тізімдеменің міндеті

Материалдар қозғалысы есебі тізімдемесі синтетикалық есеп деректерін материалдардың талдамалық есеп көрсеткіштерімен үйлестіруге арналған. Сонымен бірге материалдар шығынын бағыттар бойынша (шоттар, субшоттар) бөлуге қолданылады.

Ауытқуларды есептеу

Түскен қорлар бойынша нақты өзіндік құнның есептік бағалардан ауытқуы есептеледі. Ауытқу сомасы — нақты құн мен есептік құнның айырмасы, ал ауытқу пайызы — ауытқу сомасының есептік құнға қатынасы. Ауытқу оң («+») немесе теріс («-») болуы мүмкін.

«Материалдар кірісі бойынша жиынтық мәліметтер және ауытқулар есебі» бөлімі

Бұл бөлім ай ішінде түскен материалдардың есептік және нақты құны бойынша жиынтық деректерді көрсетуге арналған. Деректер әртүрлі журнал-ордерлерден көшіріледі және материалдарды алу мен дайындауға жұмсалған шығындарды (жүк жеткізу, теміржол алымдары және басқа төлемдер) қамтиды.

Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу

Жабдықтаушылар мен мердігерлерге шикізат, материалдар және өзге де ТМҚ жеткізушілер, сондай-ақ әртүрлі қызмет көрсетушілер (электр қуаты, бу, су, газ және т.б.) жатады.

Есеп айырысудың негізгі тәртіптері

  • Тауарды тиеу/жұмысты орындау/қызмет көрсету аяқталғаннан кейін төлеу.
  • Ұйыммен келісім бойынша бір мезгілде есеп айырысу.
  • Алдын ала төлем арқылы есеп айырысу.
  • Инкассо, аккредитив, чек арқылы есеп айырысу.

Төлем тапсырмасы

Төлем тапсырмасы — ұйымның банкке арнайы бланкіде рәсімделген, өз шотынан белгілі бір соманы басқа ұйымның шотына аудару туралы нұсқауы. Бір банк арқылы үш немесе одан да көп алушыға аударым жасалған жағдайда төлем тапсырмаларының жиынтығы ресімделуі мүмкін.

Есеп жүргізу қағидасы

Жабдықтаушылармен есеп айырысу есебі әрбір шот-фактура бойынша және әрбір жеке жабдықтаушы бойынша жүргізіледі. Есеп айырысу құжаты алынғанда, ол арнайы тіркеу кітабына жазылады. Төлемге қабылдау үшін акцепт рәсімделіп, төлем тапсырмасы банкке ұсынылады.

АЭСА мекемесінде жабдықтаушылар және мердігерлермен есеп айырысу бойынша есептік жазбалар айлық негізде жүргізіліп, ай соңында айналымдар есептеледі және төленбеген шоттар бойынша қалдық шығарылады.

Тауарлы-материалдық қорларды түгендеу

ТМҚ-ны түгендеу қорлардың (өндірістік қорлар, дайын өнім, тауарлар) сақталуын барлық орындарда және қозғалыстың барлық кезеңдерінде тексеруге, өндіріске пайдалануды бақылауға, өткізу үшін қажетсіз немесе артық материалдарды уақтылы анықтауға бағытталған.

Өткізу тәртібі

Түгендеу материалдық жауапты тұлғалардың қатысуымен міндетті түрде қайта санау, қайта өлшеу және өлшеу арқылы жүргізіледі. Нақты тексерусіз, тек жауапты тұлғаның айтуымен тізімдемеге енгізуге болмайды.

Жеке бөлімшелерде түгендеу аяқталғаннан кейін, қажет болған жағдайда, олар мөрленіп жабылады.

Түгендеу кезінде кіріс/шығыс қозғалысы

Түгендеу барысында қорлар түссе, олар комиссия қатысуымен қабылданып, түгендеуден кейін кіріске алынады. Мұндай жағдайға «Түгендеу кезінде түскен тауарлы-материалдық қорлар» атты арнайы тізімдеме жасалып, күні көрсетіледі және комиссия төрағасы қол қояды.

Түгендеу кезінде қорларды босатуға тек ұйым басшысының және бас бухгалтердің жазбаша рұқсатымен жол беріледі; ол «Түгендеу кезінде босатылған тауарлы-материалдық қорлар» жеке тізімдемесінде рәсімделеді.

Басқа ұйымдарға қатысты қорлар және «жолдағы» қорлар

  • Жауапты сақтауға қабылданған (басқа ұйымдарға тиесілі) қорлар растайтын құжаттарға сілтемесі бар жеке тізімдемелермен тексеріледі.
  • Басқа ұйымдарда сақталған қорлар — жауапты сақтауға тапсырылғанын растайтын құжаттар негізінде тізімдемеге енгізіледі.
  • Қайта өңдеуге берілген қорлар бойынша құжаттарға сілтеме жасалып, жеке тізімдеме жасалады.
  • Жолдағы, бірақ сатып алушы мерзімінде төлемеген қорлар да жеке тізімдемеде көрсетіледі.

Шоттардағы сомалардың негізділігін растау

Комиссия белгілі бір шоттарда есептелетін сомалардың негізділігін тексеруге міндетті. Бұл сомалар тиісті рәсімделген құжаттармен расталуы керек: жолдағысы — жабдықтаушылардың есеп құжаттарымен; тиелгендері — сатып алушы ұсынған құжат көшірмелерімен; төлем мерзімі өткендері — банк растауымен. Басқа ұйым қоймаларындағы қорлар бойынша — түгендеу күніне жақын қайта рәсімделген және қолхатпен расталған деректер қабылданады.

Аяқталмаған өндірісті түгендеу

Аяқталмаған өндірісті түгендеудің мақсаты — оның нақты көлемін және бағасын анықтау, өндірісте артық жиналып қалған босалқы дайындамаларды, толық аяқталмаған құрастыру/жинақтау жұмыстарын, қоймаға тапсырылмаған дайын бұйымдардың бар-жоғын, сондай-ақ есепке алынбаған ақауды айқындау.

Нақтылау қажет болатын мәселелер

  • Нақты құрастырылып-жинақталу деңгейі және детальдармен қамтамасыз етілуі.
  • Жойылған немесе орындауы тоқтатылған тапсырыстар бойынша бітпеген өндіріс қалдығы.
  • Толық құрастырылмаған және қоймаға өткізілмеген бұйымдар.

Нәтижелерді көрсету

Түгендеу нәтижелері түгендеу жүргізілген айдың есебінде көрсетіледі, ал жылдық түгендеу нәтижелері жылдық қаржылық есептілікте көрініс табуы тиіс.