Халел Досмұхамедовтың (1883-1937) педагогикалық қөзқарастары.
Халел Досмұхамедовтың (1883–1937) педагогикалық көзқарастары
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында Халел Досмұхамедов Халық ағарту институтында оқытушы болды, Орта Азия университетінде ординатор қызметін атқарды. 1924 жылы Ресей академиясының Орталық өлкетану бюросының мүше-корреспонденті болып сайланды.
1926 жылы Қазақ педагогика институтының проректоры, кейін педология кафедрасының меңгерушісі әрі профессор қызметін атқарды. Сонымен қатар Денсаулық сақтау халық комиссариатының жоспарлау-ұйымдастыру басқармасын басқарды. Осы кезеңде ұлттық мектептің жаңа жүйесін құруға, қазақ тілінде ғылыми терминология қалыптастыруға және ұлт тілінде журнал шығаруға белсене араласты.
Ұлттық ғылыми терминология және білім тілі
Досмұхамедов жаратылыстану ғылымдары аясында ұлттық ғылыми терминдерді жасаудың теориялық негіздеріне терең үңіліп, оның принциптік қырларына айрықша мән берді. Ғылым тілі мен мектеп тілінің сапасы ұлттың ойлау жүйесіне, мәдени өрісіне тікелей ықпал етеді деген ұстанымды жүйелі түрде алға тартты.
“Мектеп пен баспаның тілі дұрыс болса, елдің тілін көркейтіп, байытып, гүлдендіреді. Мектеп пен баспада қолданудан қалған тіл — шатасқан тіл. Ол ел — сорлы ел, мұндай елдің тілі бұзылмай қалмайды. Ана тілін білмей тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, ол күйініш. Ана тілін жақсы біліп тұрып, бөтенше жақсы сөйлеу — бұл сүйініш. Өз тілін білмей тұрып, жат тілге еліктей беру — зор қате.”
— Х. Досмұхамедов
Фольклор, дүниетаным және тәрбиелік мазмұн
Фольклортану саласындағы еңбектерінің ішінде “Қазақ халық әдебиеті” атты очеркі ерекше орын алады. Ол халықтың астрономиялық түсініктері мен ырым-жоралғыларына да үлкен мән беріп, қазақ арасында кең тараған мифологиялық әңгімелерді назардан тыс қалдырмады: жер мен көктің жаратылысы, жұлдыздардың пайда болуы, топан су туралы әңгімелер және басқа да танымдық сюжеттер.
Ғалым халқымыздың шаруашылық кәсібі мен тұрмыс-тіршілігін, аңшылық мәдениетін, киіз үй мен оның жабдықтарын, ұлттық киім үлгілерін, әсіресе қыз-келіншектер тағатын алтын-күміс әшекейлерді (сырға, шолпы, теңге), сондай-ақ бес қару, ер-тұрман секілді бұйымдарды тізбектей келтіре отырып, олардың тәрбиелік әлеуетін нақты деректермен негіздейді.
Еңбекке баулу
Кәсіпке икем, қолөнер мен тіршілік дағдыларын құрметтеу арқылы еңбек мәдениетін қалыптастыру.
Ерлік пен жауапкершілік
Қару-жарақ, ат әбзелдері секілді ұғымдар арқылы қайсарлық пен тәртіпке үйрету.
Әсемдік талғам
Әшекей, ою-өрнек, киім үлгілері арқылы сұлулықты тану және эстетикалық сезімді тәрбиелеу.
Сыпайылық пен адамгершілік
Тұрмыс дәстүрі мен мәдени нышандар арқылы қарым-қатынас әдебі мен ізгілікті орнықтыру.
Тіл мен психология: ұлттың тірек өзегі
Халел Досмұхамедов тіл мен сөйлеуді адам психологиясының негізгі белгілерінің бірі ретінде қарастырды. Оның пікірінше, мектеп пен баспа тілінің дұрыстығы — қоғамдық ойдың айқындылығын, мәдени дамудың бағытын айқындайтын шешуші фактор. Ана тілін терең меңгеру өзге тілді игеруге кедергі емес, керісінше, тұлғаның интеллектуалдық тұтастығын күшейтетін арқау.