ӘБІЛҒАЗЫҰЛЫ АРЫНҒАЗЫ туралы
Текті әулет және шежірелік сабақтастық
Арынғазы қазақ сахарасына әйгілі болған текті әулеттен шыққан. Шежіре тілімен айтқанда, қазақ халқының шаңырағын көтерген Әз Жәнібектің баласы Жәдік сұлтаннан тарайтын әйгілі Батыр сұлтанның шөбересі. Таралу желісі былай өрбиді: Батыр сұлтан — Қайып — Әбілғазиз — Арынғазы.
Дәуір сипаты
Алмағайып аласапыран кезеңде елдің бірлігі мен жердің бүтіндігін сақтау — басты мұратқа айналды.
Тұлғалық қыры
Ол тек мемлекет ісінде ғана емес, өнерде де із қалдырған — төре күйлерінің бастауында тұрған күйші-композитор.
Хан сайлануы және сыртқы мойындау
Әкесі Әбілғазиз 1815 жылы дүние салғаннан кейін Арынғазы хан болып сайланды. Жанкент қаласында Шекті, Шөмекей, Жағалбайлы, Төртқара, Жаппас руларының көсемдері оны ақ киізге отырғызып, көтеріп, төбесінен алтын-күміс теңге шашқан.
Бұқар әмірі Арынғазының таққа отыру құрметіне арнайы хандық мөр құйдырып, алтын оқалы шапан және арғымақ ат тарту етті. Ал Ресей патшалығы Абылайды, Батырды, Қайыпты хан деп мойындамағаны секілді, Арынғазыны да хан ретінде танымады.
Тең саясат ұстанымы
Мемлекет қайраткері ретінде Арынғазы екі бүйірдегі көршілер — Ресей мен Хиуаға қатысты тепе-тең саясат ұстанып, екеуінің де жымысқы ниеттеріне тосқауыл қоя білді.
Ел ішіндегі тәртіп және «Тыным хан» атағы
Арынғазы хан ел ішінің береке-бірлігіне айрықша мән берді. Ел басқаруда ақыл-парасаты кемел ру басыларына сүйеніп, қазылар сотын құру арқылы халықтың жарастықты өмір сүруіне жағдай жасады.
Халық тынышын алған отыз баукеспе барымташыны өлім жазасына кескізуі — оның ел мүддесі үшін қатаң шешім қабылдауға дайын болғанын көрсетеді. Арынғазы хандық құрған кезеңде руаралық дау-дамай саябырсып, көрші елдермен сауда-саттық жанданды.
Ішкі тұрақтылық
Руаралық жанжалдың тежелуі — елдің шаруасына, тынысына кеңістік ашты.
Сауда қауіпсіздігі
Ресейдің Орта Азиямен сауда жолдарының қауіпсіздігіне өз тарапынан кепілдік беріп отырды.
Қарсы әрекет
Хиуалықтардың арандатуына тойтарыс беріп, қажет жағдайда қақтығысқа да барды.
Ресеймен қатынас: марапат және күдік
Мұндай саясатқа іш тартқан Ресей өкіметі Арынғазыны Кіші жүздің хандық кеңесінің төрағалығына сайлап, гауһар тас орнатылған алтын медальмен марапаттады және 500 рубль жалақы тағайындады. Ел ішіне жарастықты ахуал орнатқаны үшін халық оны «Тыным хан» деп атады.
Ол Кіші жүз бен Орта жүздің ықпалды адамдарымен ақылдаса отырып, дербес хандық құру жөніндегі тегеурінді қимылдарға мұрындық бола білді. Алайда Арынғазының беделі мен бағыты Ресей өкіметін секемдендірді.
Санкт-Петербург сапары
Орынбордың әскери губернаторы, генерал-лейтенант П.К. Эссеннің дем беруімен 1821 жылы Арынғазы Кіші жүздің хандық билігін нақтылап қайту ниетімен Санкт-Петербургке аттанды. Бірақ Ресей саясаты оны қайтармай, өз уысынан шығармады.
Айдауыл, қаза және туған жерден жырақ тағдыр
Арынғазы 1823 жылы Калугаға жер аударылды. 1833 жылы белгісіз жағдайда, белгісіз себеппен дүниеден өтті. Елім деп еңіреген ердің сүйегі күні бүгінге дейін Калуга топырағында.
Болмыс-бітім және білім-өрісі
Жомарт табиғат Арынғазының бойына айрықша қасиет дарытқан: сұңғақ бой, көрікті келбет, аттылы-жаяуға бірдей жауынгерлік шалым, құралайды көзге ататын мергендік, найзағайдай шапшаң қылышкерлік. Бұған қоса, халқы үшін жанын қиюға дайын асқақ рух, мәрт мінез, жомарт пейіл, сұлулыққа іңкәр нәзік сезім және сол сезімді биік өнер тілімен жеткізетін дарын берілген.
Ол арабша, шағатайша, орысша сауатты болған. Беліне таққан қылышын Санкт-Петербургтің сайыпқыран офицерлері ойланбастан 6 мың рубльге бағалағаны туралы да дерек айтылады.
Отбасы жайы
Арынғазы сахараның төрт аруына үйленген. Алғашқы жары Балым ханым оны Калугаға дейін іздеп барған. Мәдина сұлу Арынғазымен Калугада бірге болған. Арынғазы қайтыс болған соң Мәдина Мәскеуде тұрақтап қалып, одан туған ұрпақ тағдыр жазуымен орыстанып кеткені айтылады.
Замандастар бағасы
«Мұсылмандар әмірі».
«Арынғазының бар болмысы, оның арман-аңсары, оның әрекет-тірлігі оны қатардағы пенде атаулыдан анағұрлым асқақтатып көрсетеді».
«Бұл сұлтанның тал бойындағы ар-имандылық пен қайраткерлік, ақ ниеттілік пен ержүректік біте қайнасқан».
«Қазақ сұлтандарының ішінде халқын шын сүйген жалғыз адам, ары кіршіксіз таза адам».
Өнердегі мәңгілік із
Арынғазының ерекше болмысындай, сұлулық пен азаттыққа іңкәр рухындай болып, артында «Арынғазы» күйі қалды. Бұл күй — аманаттай болып қазақ халқымен бірге жасай беретін рухани мұра.
Қорытынды түйін
Арынғазы — билік пен өнерді, тәртіп пен тәуелсіздік мұратын тоғыстырған тарихи тұлға. Оның елдікке шақырған қайраты да, күйге айналған сезімі де ұлт жадының ажырамас бөлігі болып қалды.