Қожа Ахмет Иассауидың өсиет-өнегелері.
Қожа Ахмет Иассауи мұрасының тәлімдік өзегі
Қазақ тәлім-тәрбие тарихында Қожа Ахмет Иассауидың тағылымдық ой-пікірлері айрықша орын алады. Ол заманының шындығын жасырмай айтып, әділдік пен адамгершілік мұраттарын аңсады әрі насихаттады; халықты имандылыққа, қайырымдылыққа шақырған рухани мұра қалдырды. «Диуани хикмет» ғасырлар бойы айтылып, зерттеліп келе жатқан осы мұраның алтын өзегі саналады.
Ұлы ғұлама ақын мен ойшыл өз туындысында мұсылман қауымына Алланың ақ жолын — ақиқат жолын түсіндіруді мақсат етеді. Жинақта өз дәуірінің болмысын, ғұмырлық тәжірибесін, ізденісін және құлшылық мәнін өлең өрнегімен, терең таныммен жеткізіп, адамға өзін табу мен тану үшін не істеу керектігін көрсетеді.
Зерттелу аясы
Қожа Ахмет Иассауидың тәлім-тәрбиелік ой-пікірлері жөніндегі іргелі, кешенді зерттеулер әлі де жеткіліксіз. Дегенмен Қ. Жарықбаев, С. Қалиев, М. Жармұхамбетов, К. Құнантаева сынды ғалымдардың еңбектерінде бұл бағытқа қатысты маңызды тұжырымдар ұшырасады.
«Диуани хикметтегі» имандылық тәрбиесі
«Диуани хикметтегі» тәлім-тәрбиелік ойлардың өзекті саласының бірі — имандылық тәрбиесі. Педагогикада тәрбиенің ақыл-ой, дене шынықтыру, адамгершілік секілді сан алуан түрлері сөз болады. Алайда Иассауи дүниетанымына жақын тұрғыдан қарасақ, бұл қырлардың барлығы тұтасып келіп, адамның ішкі рухани кемелденуін көздейтін имандылық ұғымына тоғысады.
Имандылықтың бастауы
Иассауи түсінігінде адамның имандылығы оның тілегі мен мақсатынан, соған сай жүріс-тұрысынан, кішіпейілдігінен бастау алады. Яғни, ниет — мінезді, мінез — өмірлік бағытты айқындайды.
Күнделікті әдеп
Иассауи өз өмірлік ұстанымында сыпайылық таныту, ілтипат көрсету, қажет болса жанашырлық жасау сияқты мінез үлгілерін жоғары қояды. Бұл — тәрбиенің сөзден гөрі іс арқылы орнығатынын аңғартатын қағида.
Қоғамдық құндылықтар: ата-ана, қарт, ел
Иассауи өсиетінде ата-ананы аялау, қарттарды сыйлау, ата-баба қаны тамған туған жерді қорғауға әзір болу идеясы айрықша аталады. Қазақ халқының тарихы сыртқы басқыншылыққа қарсы күреспен өрілгенін ескерсек, ел бастаған даналар мен батырлардың өнегесін жастарға үлгі ету — оның тәрбиелік бағдарында маңызды орын алады.
Бірлік пен белсенді азамат тәрбиесі
Ақын халықты имандылыққа шақыра отырып, ынтымақ пен бірлікті бекемдеуді, ұл-қызды қоғамға пайдалы, белсенді азамат етіп тәрбиелеуді көздейді. Сертке беріктік, досқа адалдық, мейірімділік, еңбекқорлық, сұлулықты түсіне білу, отансүйгіштік сияқты ізгі мінездер «Диуани хикметте» кеңінен көрініс табады.
Хикмет жолындағы ұстазға құрмет
Келтірілетін жолдардағы негізгі екпін:
Кітап ашып, сүрелердің мәнін сұрап, Ұққаныма асықтым, әзер шыдап. Қол қусырып, ұстазымның сөзін сыйлап, Жаутаң қағып, көңілін бағып тұрдым мен де.
Бұл жолдарда білімге құштарлық, сабыр, ұстаз сөзін қадірлеу және шәкірттік әдеп айқын байқалады. Осындағы тәлімдік ойлар бүгінгі имандылық тәрбиесімен үйлесіп, баланы жас кезінен дұрыс бағытта қалыптастыруға ықпал етеді.
Жас ерекшелігі және ішкі өзгеріс
Екінші хикметтен
Жеті жаста Арыстанбаб келді, бабам, Хақ Мұстафа аманат берді маған. Сол сәтінде-ақ көңілім тауып баян, Нәпсім өліп, Тәңірі жолына түстім мен де.
Бұл шумақтағы психологиялық ой-толғаныс — бүгінгі жастар тәрбиесінде де мәнді. Иассауи адамның жас ерекшеліктерін, әр кезеңдегі көңіл күй, сезім-эмоция, түсінік-толғам айырмасын дұрыс аңғарта отырып, тәрбиенің жасқа лайық ұйымдастырылуын меңзейді.
Ғашықтық туралы хикметтер: Жаратқанға махаббат
Дала ойшылының хикметтерінің бір бөлігі ғашықтық жайын сөз етеді. Бірақ мұнда әдеттегі жігіт пен қыз арасындағы сүйіспеншілік емес, ақынның Алла Тағалаға деген махаббаты мен іңкәрлігі суреттеледі. Бұл — рухани кемелденудің ішкі қуатын, жүрек тәрбиесін алдыңғы қатарға шығаратын тұғыр.
Арыстанбаб тұлғасы және мінезді түзеу
Қожа Ахмет Иассауидың даналық сөздерінде ұстазы Арыстанбаб жиі еске алынады. Ақын оқырманды ұлы ойшылдың айтқандарына құлақ қойып, ой жүгіртуге шақырады. Менмендікке, көрсеқызарлыққа, кеудемсоқтыққа, дүниеқоңыздыққа қарсы болып, тәубеге келуге, өзін есепке алуға үндеу айтылады. Осы арқылы хикметтер ғибратқа, мәнді де мағыналы пікірге, адамгершілік мұраттарға толы рухани мектеп ретінде танылады.